Doanh nghiệp có quyền góp ý về dự thảo văn bản pháp luật, và tiếng nói đó có ích cho chính sách. Ranh giới nằm ở cách làm: góp ý minh bạch đi qua kênh chính thức, ghi rõ ai đang nói và vì lợi ích gì, dựa trên thông tin trung thực; tác động không minh bạch là khi kết quả được tìm cách đạt bằng quà cáp, lợi ích cho người có thẩm quyền, thông tin sai hoặc danh tính giả.
Ranh giới này không chỉ là chuyện đạo đức. Có những hành vi chạm tới pháp luật hình sự về hối lộ, có những hành vi làm mất uy tín lâu dài của doanh nghiệp và hiệp hội. Bài này giúp chủ doanh nghiệp, người làm pháp chế và cán bộ hiệp hội nhận diện các vùng xám thường gặp và đặt quy tắc nội bộ để nhân viên không vô tình bước qua ranh giới.
Góp ý chính sách là hoạt động chính đáng
Trong quy trình xây dựng văn bản pháp luật, lấy ý kiến của đối tượng chịu tác động là một bước được pháp luật quy định. Cơ quan soạn thảo cần thông tin từ thực tế mà chỉ doanh nghiệp, người lao động, người tiêu dùng mới có. Vì vậy, việc doanh nghiệp tìm hiểu dự thảo, chuẩn bị lập luận, tham dự hội thảo, gửi văn bản góp ý hay đề nghị gặp làm việc theo kênh chính thức là bình thường và chính đáng.
Khác với một số nước có cơ chế đăng ký riêng cho người làm vận động chính sách, ở Việt Nam việc doanh nghiệp tham gia chủ yếu diễn ra qua các cơ chế lấy ý kiến, qua hiệp hội và tổ chức đại diện doanh nghiệp, qua các buổi đối thoại. Điều đó có nghĩa là không có một bộ quy tắc riêng nói rõ được làm gì, không được làm gì, và doanh nghiệp phải dựa vào các nguyên tắc chung về minh bạch, phòng chống tham nhũng và cạnh tranh lành mạnh.
Hiểu như vậy giúp tránh hai thái cực: hoặc né mọi tiếp xúc với cơ quan soạn thảo vì sợ bị hiểu nhầm, hoặc coi mọi cách làm đều được miễn là đạt kết quả. Phần lớn doanh nghiệp nằm ở giữa và chỉ cần một vài nguyên tắc rõ ràng để yên tâm lên tiếng.
Phân biệt minh bạch và không minh bạch
Bảng dưới đây so sánh một số hành vi thường gặp. Đây là nguyên tắc chung, không thay thế việc đối chiếu quy định cụ thể khi gặp tình huống thật.
| Khía cạnh | Minh bạch | Không minh bạch |
|---|---|---|
| Kênh | Gửi qua kênh lấy ý kiến, hội thảo, hiệp hội, buổi làm việc chính thức | Tiếp cận riêng, ngoài kênh, không có ghi nhận |
| Danh tính | Ghi rõ doanh nghiệp, hiệp hội đứng tên | Nhờ người khác đứng tên, lập nhiều tên giả để gửi hàng loạt |
| Lợi ích | Nói rõ doanh nghiệp bị ảnh hưởng thế nào | Che giấu lợi ích riêng, khoác áo "vì cộng đồng" |
| Thông tin | Số liệu có nguồn, cách tính, giới hạn rõ ràng | Số liệu bịa, phóng đại, cắt xén |
| Quan hệ với người soạn thảo | Trao đổi công việc, lịch sự, có biên bản khi cần | Quà cáp, chiêu đãi, hứa hẹn lợi ích, việc làm cho người thân |
| Thời điểm | Trong thời gian lấy ý kiến, theo quy trình | Tìm cách thay đổi câu chữ sau khi đã qua các bước lấy ý kiến, không qua quy trình |
Những vùng xám hay gặp
Quà tặng dịp lễ, Tết. Thói quen tặng quà có thể đặt người nhận và người tặng vào tình huống khó, nhất là khi đang có dự thảo liên quan. Pháp luật về phòng chống tham nhũng có quy định về việc tặng và nhận quà của người có chức vụ, quyền hạn. Nguyên tắc an toàn: không tặng quà cho người đang trực tiếp soạn thảo hoặc thẩm định văn bản ảnh hưởng tới doanh nghiệp mình.
Mời dự hội thảo kèm chi phí. Mời đại diện cơ quan soạn thảo tới hội thảo của hiệp hội để nghe ý kiến là bình thường. Chi phí đi lại, ăn ở nên theo quy định của cơ quan họ và được thể hiện rõ ràng, không kèm những khoản ngoài chương trình.
Thuê chuyên gia, người từng làm ở cơ quan soạn thảo. Thuê người có kinh nghiệm để phân tích dự thảo là hợp pháp, nhưng cần lưu ý các quy định hạn chế đối với người đã thôi giữ chức vụ trong một khoảng thời gian, và tránh dùng quan hệ cá nhân của họ để tác động ngoài kênh.
Chiến dịch góp ý hàng loạt. Khuyến khích nhân viên, khách hàng góp ý là được nếu họ thực sự có ý kiến. Soạn sẵn hàng trăm bản giống nhau rồi gửi dưới tên người không hề đọc dự thảo là làm sai lệch bức tranh ý kiến.
Đặt bài báo, nội dung mạng xã hội. Doanh nghiệp được bày tỏ quan điểm công khai. Nhưng trả tiền để đăng nội dung dưới dạng tin tức trung lập mà không nói rõ nguồn là thiếu minh bạch với công chúng.
Hậu quả khi bước qua ranh giới
Ở mức nặng nhất, đưa tiền, tài sản hay lợi ích khác cho người có chức vụ để họ làm hoặc không làm một việc vì lợi ích của người đưa có thể cấu thành tội đưa hối lộ theo pháp luật hình sự, và người trực tiếp thực hiện lẫn người chỉ đạo đều có thể phải chịu trách nhiệm. Khái niệm lợi ích trong các tội này không chỉ giới hạn ở tiền mặt.
Ở mức nhẹ hơn nhưng phổ biến hơn là hậu quả về uy tín. Một hiệp hội bị phát hiện dùng số liệu sai lệch sẽ khó được tin trong những lần góp ý sau. Một doanh nghiệp bị gắn với chuyện tác động không minh bạch có thể mất đối tác, mất khách hàng, nhất là đối tác nước ngoài có quy tắc chống tham nhũng nghiêm ngặt trong chuỗi cung ứng.
Cuối cùng, kết quả đạt được bằng cách không minh bạch thường không bền. Câu chữ được sửa ngoài quy trình dễ bị phát hiện ở bước thẩm định, thẩm tra, hoặc bị điều chỉnh lại khi có kiểm tra văn bản. Doanh nghiệp tốn công mà lại mất niềm tin.
Đặt quy tắc nội bộ cho việc góp ý chính sách
Doanh nghiệp, kể cả doanh nghiệp nhỏ, nên có vài quy tắc viết thành văn bản ngắn để nhân viên biết làm gì:
- Chỉ định người hoặc bộ phận được phép đại diện doanh nghiệp góp ý chính sách, và việc góp ý phải được người có thẩm quyền duyệt.
- Mọi góp ý gửi đi đều đứng tên doanh nghiệp hoặc qua hiệp hội, có bản lưu.
- Số liệu đưa ra ngoài phải có nguồn, cách tính, và được người thứ hai kiểm lại.
- Không tặng quà, không chiêu đãi người đang soạn thảo, thẩm định văn bản liên quan; mọi trường hợp nghi ngờ phải hỏi trước người phụ trách tuân thủ.
- Các buổi gặp làm việc với cơ quan soạn thảo có nội dung rõ, có ghi chép, không trao đổi riêng ngoài phạm vi.
- Nhân viên được khuyến khích báo cáo nếu thấy cách làm có dấu hiệu không minh bạch, và không bị trù dập khi báo cáo.
Quy tắc này nên gắn với bộ quy tắc ứng xử hoặc chương trình tuân thủ chung của doanh nghiệp nếu đã có. Với doanh nghiệp có đối tác nước ngoài, đối chiếu thêm yêu cầu chống tham nhũng trong hợp đồng với đối tác.
Khi phía bên kia gợi ý một cách làm không minh bạch
Ranh giới không chỉ bị vượt qua từ phía doanh nghiệp. Đôi khi chính người trung gian, một đơn vị tư vấn tự giới thiệu, hay một người tự nhận có quan hệ lại gợi ý rằng có thể "lo" được câu chữ trong dự thảo với một khoản chi phí. Những lời gợi ý như vậy là dấu hiệu cảnh báo, kể cả khi được nói một cách khéo léo hoặc gọi bằng tên khác như phí tư vấn, phí hội thảo.
Cách xử lý an toàn là từ chối rõ ràng, không thương lượng, và ghi lại nội dung sự việc: ai đề nghị, lúc nào, nói gì. Báo cáo cho lãnh đạo doanh nghiệp hoặc người phụ trách tuân thủ. Nếu có dấu hiệu vi phạm pháp luật, doanh nghiệp có thể phản ánh, tố cáo tới cơ quan có thẩm quyền theo quy định về tố cáo; người tố cáo trung thực được pháp luật bảo vệ.
Cũng nên cảnh giác với những lời hứa hẹn kết quả. Không ai có thể bảo đảm một điều khoản sẽ được sửa theo ý doanh nghiệp, vì văn bản còn đi qua nhiều bước thẩm định, thẩm tra, xem xét của nhiều cơ quan. Người hứa chắc chắn thường hoặc đang lừa, hoặc đang đề nghị một cách làm sai.
Vai trò của hiệp hội trong việc giữ chuẩn mực
Hiệp hội ở vị trí đặc biệt: vừa tập hợp tiếng nói của nhiều doanh nghiệp, vừa thường xuyên làm việc với cơ quan quản lý ngành. Vì vậy hiệp hội có thể đặt chuẩn mực cho cả ngành, bằng cách công khai phương pháp tổng hợp ý kiến, nêu rõ mức độ đồng thuận, và từ chối đại diện cho những đề xuất chỉ phục vụ lợi ích của một vài hội viên mà gây hại cho người tiêu dùng hay doanh nghiệp khác.
Một số hiệp hội đã có quy chế nội bộ về hoạt động góp ý chính sách, quy định ai được phát ngôn, quy trình duyệt văn bản, cách xử lý xung đột lợi ích khi lãnh đạo hiệp hội đồng thời là chủ doanh nghiệp bị ảnh hưởng trực tiếp. Nếu hiệp hội của bạn chưa có, đề xuất xây dựng là một đóng góp có giá trị.
Khi tình huống cụ thể khiến bạn băn khoăn có vượt ranh giới hay không, chẳng hạn một lời mời, một khoản chi, một yêu cầu từ đối tác, nên hỏi người phụ trách tuân thủ hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm, thay vì làm rồi mới tìm cách giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp gặp trực tiếp cơ quan soạn thảo để trình bày ý kiến có vi phạm gì không?
Không, nếu buổi gặp diễn ra qua kênh chính thức, có nội dung rõ ràng, trong phạm vi dự thảo và không kèm lợi ích vật chất. Nên có ghi chép và gửi văn bản góp ý chính thức sau buổi làm việc.
Tặng quà Tết cho cán bộ đang soạn thảo văn bản liên quan có sao không?
Đây là vùng rủi ro cao. Pháp luật về phòng chống tham nhũng có quy định về tặng và nhận quà đối với người có chức vụ, quyền hạn. Nguyên tắc an toàn là không tặng quà cho người đang trực tiếp soạn thảo hoặc thẩm định văn bản ảnh hưởng tới doanh nghiệp mình.
Kêu gọi nhân viên cùng góp ý dự thảo có được không?
Được nếu nhân viên thực sự đọc và có ý kiến của mình. Không nên soạn sẵn hàng loạt bản giống nhau rồi gửi dưới tên người không biết nội dung, vì làm sai lệch bức tranh ý kiến mà cơ quan soạn thảo cần.
Thuê người từng làm ở cơ quan soạn thảo để tư vấn có được không?
Thuê để phân tích chuyên môn là hợp pháp, nhưng cần lưu ý các quy định hạn chế với người đã thôi giữ chức vụ trong một thời gian nhất định, và không dùng quan hệ cá nhân của họ để tác động ngoài kênh chính thức.
Hiệp hội có nên đại diện cho đề xuất chỉ có lợi cho một vài hội viên lớn?
Không nên, nếu đề xuất đó không phản ánh ý kiến chung và gây hại cho các hội viên khác hay người tiêu dùng. Hiệp hội giữ uy tín bằng cách trình bày trung thực mức độ đồng thuận và các luồng ý kiến khác nhau.
Doanh nghiệp nhỏ có cần quy tắc nội bộ về góp ý chính sách không?
Nên có, dù chỉ vài dòng: ai được đại diện doanh nghiệp, góp ý phải đứng tên và có bản lưu, không tặng quà người soạn thảo văn bản liên quan. Quy tắc ngắn giúp nhân viên biết giới hạn và bảo vệ doanh nghiệp.