Người cao tuổi và người ở vùng sâu, vùng xa có thể góp ý dự thảo mà không cần dùng mạng: nói tại hội nghị thôn, bản; nhờ trưởng thôn, người có uy tín, hội người cao tuổi ghi lại; điền phiếu giấy; hoặc nhờ người thân viết hộ rồi gửi qua xã. Ý kiến bằng lời được ghi vào biên bản có giá trị như ý kiến bằng văn bản.
Nhóm này thường là nhóm chịu tác động rõ của nhiều chính sách (lương hưu, bảo hiểm y tế, đất rừng, chăm sóc sức khoẻ) nhưng lại ít có mặt trong các kênh góp ý trực tuyến. Bài mô tả các kênh phù hợp, cách người thân, cán bộ cơ sở có thể hỗ trợ, và những lưu ý để ý kiến không bị hiểu sai khi qua người trung gian.
Vì sao ý kiến của nhóm này dễ bị thiếu
Nhiều đợt lấy ý kiến hiện nay dựa nhiều vào cổng thông tin điện tử. Với người ở thành phố, đó là thuận tiện; với người cao tuổi không dùng điện thoại thông minh, hay người ở bản xa sóng điện thoại yếu, đó là rào cản. Dự thảo thường dài, viết bằng ngôn ngữ pháp lý, chỉ có bản tiếng Việt, và thời hạn góp ý không tính tới mùa vụ hay đường sá mùa mưa.
Hệ quả là ý kiến của nhóm này dễ đến muộn hoặc không đến. Người soạn thảo vì vậy thiếu thông tin về những tình huống chỉ người trong cuộc mới biết: đường từ bản ra trung tâm xã mất cả buổi, người già không tự làm được thủ tục trực tuyến, giấy tờ cũ ghi tên khác với giấy tờ mới.
Người cao tuổi ở thành phố cũng gặp rào cản tương tự, dù ở gần cơ quan nhà nước: thị lực kém khi đọc trên màn hình, khó nhớ mật khẩu, ngại hỏi người trẻ. Nhiều người có ý kiến rõ ràng về những quy định chạm tới mình nhưng chỉ nói trong nhà, không bao giờ đến được người soạn thảo.
Biết điều này để thấy rằng ý kiến của bạn hoặc của ông bà, cha mẹ bạn không thừa. Một câu chuyện cụ thể từ một bản ở vùng núi hay một xóm chài ven biển có thể là thông tin duy nhất về tình huống đó trong cả bộ hồ sơ góp ý.
Kênh nào hợp với hoàn cảnh nào
Không cần dùng mọi kênh. Chọn một hai kênh phù hợp với sức khoẻ, khả năng đi lại và thói quen của người góp ý.
| Hoàn cảnh | Kênh phù hợp | Ai có thể giúp |
|---|---|---|
| Đi lại được, không dùng mạng | Hội nghị thôn, bản; buổi sinh hoạt hội người cao tuổi; tiếp xúc cử tri | Trưởng thôn, chi hội trưởng |
| Khó đi lại, ở nhà | Nhờ tổ trưởng, chi hội ghi ý kiến tại nhà; phiếu giấy | Người thân, tổ trưởng, cán bộ hội |
| Không quen đọc viết tiếng phổ thông | Nói bằng tiếng mẹ đẻ tại hội nghị bản, có người dịch; nhờ người có uy tín trong cộng đồng chuyển ý | Già làng, người có uy tín, cán bộ người địa phương |
| Có con cháu dùng mạng | Con cháu đọc dự thảo, ghi ý kiến, gửi qua cổng góp ý dưới tên người có ý kiến | Người thân trong gia đình |
| Ở rất xa trung tâm xã | Gửi ý kiến bằng văn bản qua trưởng thôn khi họ đi họp xã; phiếu giấy | Trưởng thôn, cán bộ xã phụ trách địa bàn |
Một người có thể dùng hai kênh cùng lúc, ví dụ nói tại buổi sinh hoạt hội người cao tuổi và nhờ con cháu gửi bản viết qua cổng góp ý. Không cần lo ý kiến bị tính trùng; người tổng hợp gộp theo nội dung. Điều đáng lo hơn là ý kiến không đến được nơi nào cả.
Người thân giúp ông bà, cha mẹ góp ý như thế nào
Nhiều gia đình có người trẻ dùng mạng thành thạo. Giúp người lớn tuổi góp ý đúng cách có thể theo các bước sau.
- Đọc dự thảo trước. Tìm bản dự thảo đang lấy ý kiến, đọc tờ trình và những điều liên quan tới người cao tuổi hoặc tới hoàn cảnh của gia đình.
- Giải thích bằng lời thường. Kể lại cho ông bà, cha mẹ nội dung chính, không thêm bình luận của mình để không làm lệch ý họ.
- Hỏi và nghe. Hỏi quy định đó sẽ ảnh hưởng ra sao tới việc hằng ngày; ghi lại câu chuyện, ví dụ họ kể.
- Ghi lại đúng ý. Viết ý kiến bằng câu ngắn, giữ cách nói của người có ý kiến khi có thể. Đọc lại cho họ nghe và sửa đến khi họ đồng ý.
- Gửi dưới tên người có ý kiến. Ghi rõ đây là ý kiến của ông, bà… do người thân ghi hộ; gửi qua cổng góp ý hoặc nộp bản giấy qua tổ dân phố, thôn.
- Báo lại kết quả. Khi có báo cáo tiếp thu hoặc văn bản được thông qua, kể lại cho người góp ý biết. Điều này khuyến khích họ tiếp tục tham gia.
Điều cần tránh nhất là người giúp tự viết theo ý mình rồi ghi tên ông bà. Như vậy vừa không đúng ý người góp, vừa làm sai lệch thông tin mà cơ quan soạn thảo cần.
Vai trò của trưởng thôn, người có uy tín và hội người cao tuổi
Trưởng thôn, tổ trưởng. Là người trực tiếp tổ chức hội nghị và gửi biên bản lên xã. Với người khó đi lại, trưởng thôn có thể ghi ý kiến tại nhà hoặc nhận văn bản đưa vào hồ sơ của thôn.
Người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số. Ở nhiều bản làng, già làng, trưởng bản, người có uy tín là người được bà con tin cậy để nói hộ và giải thích lại chính sách bằng tiếng mẹ đẻ. Khi chuyển ý kiến của bà con lên, họ nên ghi rõ đó là ý kiến của ai, bao nhiêu hộ.
Hội người cao tuổi. Có tổ chức ở nhiều xã, thôn và thường quan tâm những dự thảo về chăm sóc sức khoẻ, bảo trợ xã hội, lương hưu. Buổi sinh hoạt của chi hội là dịp tự nhiên để người cao tuổi nói ý kiến.
Cán bộ xã phụ trách địa bàn. Sau sắp xếp năm 2025, một xã có thể rộng hơn nhiều so với trước. Biết cán bộ nào phụ trách thôn, bản của mình giúp ý kiến được chuyển nhanh hơn.
Giáo viên, nhân viên y tế thôn bản. Là những người thường xuyên gặp bà con, có thể giúp đọc, giải thích tài liệu và ghi ý kiến khi được nhờ, nhất là ở nơi xa trung tâm.
Ngôn ngữ và tài liệu dễ hiểu
Phần lớn dự thảo chỉ có bản tiếng Việt viết theo văn phong pháp lý. Với đồng bào dân tộc thiểu số, việc lấy ý kiến hiệu quả cần có người giải thích bằng tiếng mẹ đẻ tại hội nghị bản. Nếu bản bạn chưa có người làm việc này, có thể đề nghị trưởng bản, người có uy tín hoặc cán bộ xã là người địa phương hỗ trợ khi tổ chức họp.
Với người cao tuổi, chữ in nhỏ và câu dài là rào cản. Bản tóm tắt vài điểm chính, in chữ to, kèm câu hỏi gợi ý thường hiệu quả hơn bản dự thảo đầy đủ. Một số đợt lấy ý kiến có phát tài liệu tóm tắt; nếu không có, người thân hoặc chi hội có thể tự làm bản tóm tắt ngắn, miễn là ghi rõ là tóm tắt và không thêm diễn giải sai.
Nếu trong nhà có người cao tuổi nghe kém, đọc chậm, buổi giải thích nên ngắn, chia làm vài lần, mỗi lần một vấn đề. Đừng dồn cả bản dự thảo vào một buổi; người lớn tuổi thường góp ý tốt nhất khi được hỏi về đúng chuyện họ đang sống, chẳng hạn đi khám bệnh, nhận lương hưu, giữ đất vườn.
Ý kiến bằng tiếng mẹ đẻ hoặc bằng lời nói vẫn có giá trị. Điều quan trọng là người ghi lại chuyển đúng ý. Khi dịch, nên giữ nguyên câu chuyện, ví dụ mà người góp ý kể, vì đó thường là phần thông tin quý nhất.
Thời hạn, mùa vụ và đường sá: tính trước để không lỡ
Thời hạn lấy ý kiến được tính theo ngày dương lịch, không tính tới mùa gặt, mùa đi rừng, mùa mưa lũ hay những ngày lễ của cộng đồng. Ở vùng sâu, vùng xa, một ý kiến viết xong có khi phải mất vài ngày mới tới được trung tâm xã. Vì vậy cách an toàn là gửi trong nửa đầu thời hạn, không đợi tới sát ngày cuối.
Nếu bản của bạn chỉ có một buổi họp và trùng vào lúc nhiều người đi nương, đi biển, có thể đề nghị trưởng thôn, trưởng bản tổ chức vào buổi tối hoặc ngày nghỉ, hoặc nhận thêm ý kiến bằng văn bản sau buổi họp. Đề nghị như vậy là hợp lý và thường được đáp ứng nếu nói sớm.
Ví dụ giả định: một bản ở Điện Biên có hội nghị lấy ý kiến đúng mùa tra hạt. Trưởng bản đề nghị chia làm hai buổi tối, mỗi buổi cho một nửa số hộ, và nhờ hai thanh niên biết chữ ghi biên bản bằng tiếng Việt. Ý kiến của bản vẫn kịp gửi lên xã trong hạn, và số hộ góp ý nhiều hơn nếu chỉ họp một buổi ban ngày.
Lưu ý để ý kiến không bị hiểu sai qua người trung gian
Ý kiến đi qua nhiều người dễ bị thêm bớt. Vài nguyên tắc giúp giữ đúng ý:
- Người ghi hộ đọc lại cho người có ý kiến nghe trước khi gửi.
- Ghi rõ ý kiến của ai, ở đâu, bao nhiêu người cùng ý; không gộp ý kiến của nhiều nhóm khác nhau vào một dòng.
- Giữ ví dụ cụ thể, tránh viết lại thành câu chung chung.
- Không thêm đánh giá, bình luận riêng của người ghi vào ý kiến của người khác.
- Nếu có điều chưa rõ, hỏi lại người góp ý thay vì tự đoán.
- Giữ một bản sao để đối chiếu nếu sau này cần hỏi lại kết quả.
Với người cao tuổi, việc được nghe lại ý kiến của mình trước khi gửi không chỉ để kiểm tra; nó còn giúp họ yên tâm rằng điều mình nói đã được ghi đúng, và sẵn lòng tham gia lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi không biết chữ có góp ý được không?
Được. Ý kiến bằng lời tại hội nghị được ghi vào biên bản; ý kiến tại nhà có thể nhờ trưởng thôn, cán bộ hội hoặc người thân ghi hộ và đọc lại cho người góp ý nghe trước khi gửi. Giá trị của ý kiến nằm ở nội dung, không ở việc tự viết.
Có được góp ý bằng tiếng dân tộc không?
Bạn được nói bằng tiếng mẹ đẻ tại hội nghị bản khi có người dịch, hoặc nhờ người có uy tín, cán bộ người địa phương chuyển ý. Khi gửi lên trên, ý kiến thường được ghi lại bằng tiếng Việt; người dịch nên giữ nguyên câu chuyện, ví dụ để không mất ý.
Người thân góp ý thay ông bà có cần giấy uỷ quyền không?
Góp ý dự thảo không phải giao dịch pháp lý nên thường không cần giấy uỷ quyền. Chỉ cần ghi rõ đây là ý kiến của ai, do ai ghi hộ, và nội dung đã được người góp ý đồng ý. Riêng phiếu lấy ý kiến hộ gia đình thì làm theo hướng dẫn trên phiếu.
Ở bản xa không có sóng điện thoại thì nộp ý kiến thế nào?
Gửi văn bản qua trưởng bản khi họ đi họp ở xã, nhờ người đi chợ phiên mang ra bộ phận tiếp nhận của xã, hoặc nói tại hội nghị bản để vào biên bản. Nên gửi sớm vì đường đi có thể mất nhiều ngày, nhất là mùa mưa.
Hội người cao tuổi có tự gửi ý kiến lên cơ quan soạn thảo được không?
Hội có thể tổng hợp ý kiến hội viên thành văn bản và gửi cơ quan soạn thảo, hoặc gửi theo hệ thống của hội lên cấp trên. Văn bản nên ghi số hội viên tham gia, địa bàn, và tập trung vào những điều khoản ảnh hưởng tới người cao tuổi.
Ý kiến của một người già ở bản có thật sự được tính không?
Ý kiến được ghi nhận theo nội dung, không theo địa vị người nói. Một tình huống thực tế mà người soạn thảo chưa biết có thể được tiếp thu nếu có lý. Cách tốt nhất để ý kiến có sức nặng là nêu rõ vấn đề, kể ví dụ, đề xuất cụ thể.