Lấy ý kiến nhân dân là việc cơ quan soạn thảo hoặc cơ quan có thẩm quyền công khai một dự thảo văn bản để người dân, tổ chức đọc và gửi ý kiến trước khi văn bản được thông qua. Người dân có thể góp ý qua nhiều đường: hội nghị ở thôn, tổ dân phố; phiếu lấy ý kiến; cổng thông tin điện tử của cơ quan soạn thảo; đại biểu dân cử khi tiếp xúc cử tri; Mặt trận và các đoàn thể; báo chí. Mỗi đường có cách làm và sức nặng riêng.
Bài này đi theo câu hỏi thực tế của người đọc: ai đứng ra tổ chức, một đợt lấy ý kiến diễn ra theo nhịp nào, các kênh khác nhau ở đâu, và nếu bạn có một ý kiến cụ thể thì nên gửi qua kênh nào. Bài chỉ mô tả quy trình; không bàn về nội dung của dự thảo nào đang lấy ý kiến.
Lấy ý kiến nhân dân là gì và vì sao có bước này
Hiến pháp ghi nhận quyền của công dân được tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước. Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (bản hiện hành) cụ thể hoá quyền này thành một bước trong quy trình soạn thảo: dự thảo phải được đăng tải để cơ quan, tổ chức, cá nhân góp ý, và cơ quan soạn thảo phải tổng hợp, tiếp thu hoặc giải trình. Với những văn bản đặc biệt quan trọng, Quốc hội có thể quyết định lấy ý kiến nhân dân rộng rãi trên cả nước.
Lý do thực tế của bước này khá đơn giản. Người soạn thảo ngồi ở cơ quan nhà nước không thể biết hết một quy định sẽ chạm vào đời sống ở chợ, ở ruộng, ở xưởng ra sao. Người đang làm việc đó hằng ngày nhìn thấy chỗ vướng mà bàn giấy không thấy: một biểu mẫu không ai điền nổi, một thời hạn quá ngắn với người ở xa, một quy định trùng với thủ tục đã có.
Cần phân biệt hai mức. Mức thông thường áp dụng cho hầu hết dự thảo luật, nghị định, thông tư, văn bản của tỉnh: dự thảo đăng trên cổng thông tin điện tử và gửi lấy ý kiến các đối tượng chịu tác động. Mức rộng rãi chỉ dành cho một số văn bản lớn, khi đó việc lấy ý kiến được tổ chức xuống tận cơ sở, có hội nghị, có phiếu, có chỉ đạo thống nhất từ trung ương đến xã.
Ai đứng ra tổ chức một đợt lấy ý kiến
Cơ quan chủ trì soạn thảo. Đây là đầu mối chính. Một bộ soạn dự thảo luật hay nghị định thì bộ đó đăng dự thảo, nhận ý kiến, tổng hợp và lập báo cáo tiếp thu, giải trình. Văn bản của tỉnh thì cơ quan chuyên môn của Uỷ ban nhân dân tỉnh được giao soạn thảo làm đầu mối.
Cơ quan của Quốc hội. Với dự án luật, sau khi Chính phủ trình, cơ quan của Quốc hội phụ trách thẩm tra có thể tổ chức thêm hội thảo, khảo sát, lấy ý kiến chuyên gia và đối tượng chịu tác động. Dự thảo luật cũng được đăng trên cổng thông tin điện tử của Quốc hội.
Chính quyền địa phương. Khi có đợt lấy ý kiến rộng rãi, Uỷ ban nhân dân tỉnh và xã tổ chức triển khai ở địa bàn: phát tài liệu, tổ chức hội nghị, tổng hợp phiếu, gửi báo cáo lên trên. Thôn, tổ dân phố là nơi hội nghị thực sự diễn ra.
Mặt trận và các đoàn thể. Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc các cấp và các tổ chức thành viên tham gia tổ chức lấy ý kiến hội viên, đoàn viên, đồng thời có chức năng phản biện xã hội với dự thảo. Đây là kênh để ý kiến của từng nhóm (nông dân, phụ nữ, người cao tuổi, người lao động…) được gom lại.
Đại biểu dân cử. Đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân nghe ý kiến cử tri trong các buổi tiếp xúc cử tri, rồi mang ý kiến đó vào phiên thảo luận. Kênh này không do cơ quan soạn thảo tổ chức nhưng đi thẳng vào nơi văn bản được thông qua.
Các kênh góp ý và kênh nào hợp với ý kiến của bạn
Bảng dưới so các kênh người dân hay dùng. Không có kênh "tốt nhất"; chọn theo việc bạn muốn nói và thời điểm dự thảo đang ở chặng nào.
| Kênh | Cách gửi | Hợp với ý kiến kiểu gì | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Cổng thông tin điện tử của cơ quan soạn thảo | Điền ô góp ý hoặc đính kèm tệp, thường cần họ tên và địa chỉ thư điện tử | Ý kiến cụ thể vào một điều, một khoản | Ghi rõ điều khoản; lưu lại bản đã gửi |
| Hội nghị ở thôn, tổ dân phố | Phát biểu trực tiếp, thư ký ghi biên bản | Ý kiến về tác động đời sống ở địa phương | Chỉ có khi có đợt lấy ý kiến rộng rãi hoặc việc của xã |
| Phiếu lấy ý kiến | Điền phiếu giấy hoặc phiếu điện tử theo câu hỏi có sẵn | Trả lời nhanh các câu hỏi định hướng | Phần ý kiến khác trên phiếu là chỗ ghi điều bạn muốn nói thêm |
| Đại biểu dân cử | Phát biểu ở buổi tiếp xúc cử tri, gửi thư đến đoàn đại biểu | Ý kiến mang tính chính sách, cần đưa vào phiên thảo luận | Hợp nhất khi dự thảo sắp được trình |
| Mặt trận, đoàn thể, hội nghề nghiệp | Góp qua chi hội, tổ hội, công đoàn cơ sở | Ý kiến chung của một nhóm người cùng hoàn cảnh | Ý kiến được gom và gửi thành văn bản của tổ chức |
| Báo chí | Thư bạn đọc, bài viết gửi toà soạn, trả lời phỏng vấn | Câu chuyện thực tế minh hoạ một vấn đề | Không thay cho việc gửi ý kiến chính thức |
Nếu chỉ có thời gian cho một việc, gửi thẳng tới cơ quan soạn thảo qua cổng thông tin điện tử là đường ngắn nhất để ý kiến được ghi nhận trong báo cáo tổng hợp. Các kênh còn lại có giá trị bổ sung, đặc biệt khi ý kiến của bạn đại diện cho nhiều người.
Một ví dụ lịch sử: dự thảo Luật Đất đai lấy ý kiến năm 2023
Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) là một trường hợp lấy ý kiến nhân dân rộng rãi gần đây. Đầu năm 2023, dự thảo được công bố để người dân cả nước góp ý trong khoảng vài tháng. Việc lấy ý kiến được tổ chức theo nhiều đường cùng lúc: cổng thông tin điện tử, hội nghị ở cơ sở, phiếu, các bộ ngành, địa phương, Mặt trận và đoàn thể, báo chí. Luật Đất đai sau đó được Quốc hội thông qua đầu năm 2024 và có hiệu lực từ tháng 8 năm 2024.
Điều đáng học từ đợt này không nằm ở nội dung luật mà ở cách vận hành. Thứ nhất, cùng một dự thảo nhưng mỗi kênh thu về một loại ý kiến khác nhau: hội nghị thôn nói nhiều về bồi thường, giải phóng mặt bằng, giấy chứng nhận; doanh nghiệp và hiệp hội nói về thủ tục, giá đất; chuyên gia nói về câu chữ. Thứ hai, dự thảo được chỉnh sửa qua nhiều vòng sau đợt lấy ý kiến, nên bản được thông qua khác bản đem ra lấy ý kiến ở nhiều điểm.
Bài học cho người góp ý: một đợt lấy ý kiến rộng rãi kéo dài đủ để bạn đọc kỹ, nhưng ý kiến đến sớm có lợi vì cơ quan soạn thảo bắt đầu tổng hợp từ giữa đợt. Và đừng ngạc nhiên khi bản cuối cùng không giống bản bạn đã đọc; đó là dấu hiệu dự thảo được sửa, không phải dấu hiệu ý kiến bị bỏ qua.
Nhịp một đợt lấy ý kiến diễn ra thế nào
Mỗi văn bản một khác, nhưng một đợt lấy ý kiến thường đi theo nhịp sau. Biết mình đang ở bước nào giúp bạn không gửi ý kiến quá muộn.
- Công bố dự thảo. Cơ quan có thẩm quyền đăng dự thảo cùng hồ sơ kèm theo (tờ trình, báo cáo đánh giá tác động, bảng so sánh nếu có) và nêu thời hạn nhận ý kiến, đầu mối nhận.
- Triển khai ở các kênh. Với đợt rộng rãi, địa phương lập kế hoạch, phát tài liệu xuống xã, thôn; Mặt trận, đoàn thể tổ chức trong hệ thống của mình; báo chí mở chuyên mục.
- Nhận và ghi nhận ý kiến. Ý kiến trên cổng được lưu theo từng lượt; ý kiến ở hội nghị được ghi biên bản; phiếu được thu về và đếm.
- Tổng hợp từng cấp. Thôn gửi xã, xã gửi tỉnh, tỉnh gửi cơ quan chủ trì. Ý kiến trùng nhau được gộp, ý kiến riêng lẻ được ghi theo nội dung.
- Tiếp thu, giải trình. Cơ quan soạn thảo lập báo cáo nêu ý kiến nào được tiếp thu, ý kiến nào không và vì sao. Báo cáo này thường nằm trong hồ sơ trình.
- Chỉnh lý và trình. Dự thảo được sửa rồi chuyển sang thẩm định, thẩm tra, trình cơ quan có thẩm quyền xem xét thông qua.
Thời hạn lấy ý kiến mỗi loại văn bản do luật quy định và có thể thay đổi qua các lần sửa luật; con số cụ thể cho từng dự thảo luôn được ghi ngay trong thông báo lấy ý kiến, bạn đọc ở đó là chắc nhất.
Những hiểu lầm hay gặp về việc lấy ý kiến
Phần lớn người dân bỏ qua việc góp ý vì một trong vài hiểu lầm dưới đây. Biết đúng thì quyết định có góp hay không dễ hơn.
- "Góp ý phải là chuyên gia luật." Không đúng. Cơ quan soạn thảo cần cả mô tả thực tế: quy định này áp vào nhà bạn, cửa hàng bạn thì ra sao. Ý kiến kiểu đó nhiều khi có giá trị hơn một đoạn phân tích lý thuyết.
- "Lấy ý kiến xong là bỏ phiếu theo đa số." Không phải. Lấy ý kiến không phải là trưng cầu; cơ quan soạn thảo cân nhắc nội dung và lý lẽ của ý kiến, không đếm phiếu để quyết điều khoản.
- "Không thấy ý mình trong bản sau là bị bỏ." Ý kiến có thể được tiếp thu một phần, được gộp với ý kiến khác, hoặc được giải trình lý do không tiếp thu trong báo cáo. Đọc báo cáo tiếp thu, giải trình mới biết.
- "Dự thảo đăng lên là sắp áp dụng." Dự thảo chưa có giá trị áp dụng. Bạn vẫn làm theo quy định đang có hiệu lực cho tới khi văn bản mới được thông qua và có hiệu lực.
- "Bình luận trên mạng xã hội cũng là góp ý." Bình luận dưới một bài báo hay một trang mạng xã hội không phải kênh nhận ý kiến chính thức; muốn được ghi nhận, bạn cần gửi qua đúng đầu mối.
Chuẩn bị gì trước khi góp ý
Việc đầu tiên là đọc đúng bản dự thảo mới nhất. Một văn bản có thể có nhiều bản qua các vòng; bản đăng kèm thông báo lấy ý kiến là bản bạn cần đọc. Nếu dự thảo dài, đọc tờ trình trước để biết văn bản muốn giải quyết vấn đề gì, rồi chỉ đọc kỹ những chương, điều chạm tới việc của bạn.
Việc thứ hai là ghi lại ý kiến thành từng ý ngắn, mỗi ý gắn với một điều, khoản cụ thể và một lý do thực tế. Ví dụ giả định: một chủ quán ăn ở xã ven biển thấy dự thảo yêu cầu nộp hồ sơ trực tuyến trong một thời hạn ngắn, trong khi khu vực đó sóng mạng chập chờn mùa mưa bão. Ý kiến tốt sẽ nêu đúng khoản đó, mô tả tình huống, và đề xuất cho phép nộp trực tiếp tại xã như phương án song song.
Việc thứ ba là chọn kênh và giữ bằng chứng đã gửi: ảnh chụp màn hình trang xác nhận, bản sao văn bản, hoặc biên bản hội nghị có ghi ý kiến của bạn. Cách viết một góp ý chi tiết hơn có ở chuyên mục viết góp ý của trang; ở bài này chỉ cần nhớ ba việc: đọc đúng bản, nói đúng chỗ, gửi đúng đầu mối.
Câu hỏi thường gặp
Ai được góp ý vào dự thảo luật?
Mọi cá nhân, cơ quan, tổ chức đều được góp ý. Không cần là người làm luật hay đại diện một tổ chức. Người nước ngoài sinh sống, làm việc tại Việt Nam và doanh nghiệp có vốn nước ngoài cũng thường gửi ý kiến qua cổng thông tin điện tử hoặc hiệp hội của mình.
Góp ý có cần ghi họ tên thật không?
Phần lớn cổng góp ý yêu cầu họ tên và địa chỉ thư điện tử để ghi nhận. Ý kiến có danh tính rõ ràng, nêu nơi ở hoặc nghề nghiệp, giúp người tổng hợp hiểu bối cảnh của bạn. Thông tin cá nhân không nhất thiết được công bố cùng ý kiến; cách hiển thị tuỳ từng cổng.
Một người có được góp ý qua nhiều kênh cùng lúc không?
Được. Bạn có thể vừa phát biểu ở hội nghị thôn vừa gửi ý kiến trên cổng điện tử. Nên giữ nội dung thống nhất giữa các kênh và ghi chi tiết nhất ở kênh gửi thẳng tới cơ quan soạn thảo, vì kênh đó đi vào báo cáo tổng hợp sớm nhất.
Lấy ý kiến nhân dân rộng rãi khác lấy ý kiến thông thường ở điểm nào?
Lấy ý kiến thông thường là đăng dự thảo và nhận ý kiến qua cổng, qua văn bản, hội thảo. Lấy ý kiến rộng rãi được quyết định riêng cho văn bản đặc biệt quan trọng, triển khai xuống tận thôn, tổ dân phố, có hội nghị, có phiếu và có kế hoạch thống nhất từ trung ương tới cơ sở.
Làm sao biết ý kiến của mình có được tiếp thu không?
Xem báo cáo tổng hợp, tiếp thu, giải trình ý kiến mà cơ quan soạn thảo lập. Báo cáo này thường gom ý kiến theo nhóm vấn đề và nêu hướng xử lý. Với ý kiến gửi qua đại biểu hoặc đoàn thể, kết quả thường được thông tin lại qua chính kênh đó trong các buổi gặp sau.
Hết hạn lấy ý kiến rồi thì còn góp ý được không?
Ý kiến gửi muộn có thể vẫn được đọc nhưng không chắc kịp đưa vào báo cáo. Khi dự án luật đã sang Quốc hội, bạn còn có thể gửi ý kiến tới đoàn đại biểu Quốc hội của tỉnh hoặc cơ quan thẩm tra. Văn bản đã có hiệu lực thì chuyển sang kênh kiến nghị sửa đổi quy định.