Theo pháp luật về phí và lệ phí, một số khoản trong danh mục được giao cho HĐND tỉnh quyết định mức thu, đối tượng miễn, giảm và cách quản lý. Mỗi lần tỉnh định ban hành hoặc sửa những khoản này, dự thảo nghị quyết phải được lấy ý kiến, và đó là lúc người nộp phí có thể lên tiếng bằng số liệu.
Khác với nhiều chính sách trừu tượng, phí và lệ phí là thứ bạn tính được ngay: mỗi tháng trả thêm bao nhiêu, một bộ hồ sơ tốn bao nhiêu, ai được miễn. Vì vậy góp ý về phí cũng dễ có trọng lượng nếu bạn biết đọc thuyết minh mức thu và đặt câu hỏi đúng. Bài không nêu mức thu cụ thể của tỉnh nào; các con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách đọc.
Phí, lệ phí và giá dịch vụ: ba khoản người dân hay gộp chung
Lệ phí là khoản nộp khi cơ quan nhà nước phục vụ một công việc quản lý, như cấp giấy phép, đăng ký. Phí là khoản bù đắp chi phí cho một dịch vụ công do cơ quan nhà nước hoặc tổ chức được giao cung cấp, như phí sử dụng tạm thời một phần lòng đường, hè phố, phí tham quan một số di tích do địa phương quản lý. Hai khoản này nằm trong danh mục của pháp luật về phí và lệ phí; có khoản do trung ương quyết định mức, có khoản giao cho HĐND tỉnh.
Còn nhiều khoản người dân quen gọi là "phí", như tiền thu gom rác sinh hoạt, tiền trông giữ xe ở điểm công cộng, thực chất đã chuyển sang quản lý theo cơ chế giá dịch vụ. Khung hoặc mức giá những dịch vụ này thường do UBND tỉnh quyết định theo pháp luật về giá, không đi qua HĐND như phí, lệ phí.
Phân biệt như vậy giúp bạn biết dự thảo nào sẽ xuất hiện ở đâu. Dự thảo nghị quyết về phí, lệ phí do một sở soạn rồi trình HĐND tỉnh; dự thảo quyết định giá dịch vụ do UBND tỉnh ban hành. Cả hai đều có giai đoạn lấy ý kiến, nhưng hồ sơ, thời điểm và cơ quan tiếp nhận góp ý khác nhau.
Những khoản phí, lệ phí địa phương thường gặp
Danh mục cụ thể giao cho HĐND tỉnh do pháp luật về phí và lệ phí quy định và đã được điều chỉnh qua nhiều lần. Dưới đây là những khoản hộ kinh doanh và người dân hay gặp; bạn đối chiếu danh mục hiện hành trước khi trích dẫn.
- Lệ phí cấp giấy phép xây dựng nhà ở riêng lẻ và công trình thuộc thẩm quyền địa phương.
- Lệ phí đăng ký hộ kinh doanh và một số lệ phí cấp giấy tờ cho hộ, cá nhân.
- Phí sử dụng tạm thời một phần lòng đường, hè phố vào mục đích ngoài giao thông, ở những nơi tỉnh cho phép.
- Phí thẩm định hồ sơ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và lệ phí cấp giấy chứng nhận ở phần thuộc thẩm quyền tỉnh.
- Phí tham quan danh lam thắng cảnh, di tích, công trình văn hoá do địa phương quản lý.
- Một số khoản phí liên quan tới khai thác khoáng sản, môi trường, hạ tầng khu cửa khẩu theo mức trong khung do trung ương đặt.
Danh sách này không đầy đủ. Khi gặp một dự thảo, phần căn cứ của nó sẽ dẫn tới điều khoản giao thẩm quyền; đó là nơi bạn kiểm xem khoản thu có đúng là thuộc quyền của tỉnh hay không.
Hồ sơ dự thảo về phí có những tài liệu gì
Tờ trình. Nêu lý do ban hành hoặc sửa, căn cứ, mục tiêu và tóm tắt mức thu đề xuất. Đọc tờ trình trước để biết tỉnh muốn đạt điều gì: bù chi phí, điều tiết sử dụng hay thống nhất mức thu sau khi sáp nhập các tỉnh cũ.
Dự thảo nghị quyết và biểu mức thu. Biểu mức thu thường là phụ lục: từng khoản, đơn vị tính, mức thu, có khi chia theo khu vực. Đơn vị tính quan trọng không kém mức thu; tính theo mét vuông mỗi ngày khác hẳn tính theo tháng cố định.
Thuyết minh hoặc đề án mức thu. Giải thích cách tính: chi phí cung cấp dịch vụ, số lượt dự kiến, mức thu ở các tỉnh tương đồng. Đây là tài liệu đáng đọc nhất, vì nó cho biết mức thu dựa trên cái gì và bạn có thể phản biện ở điểm nào.
Quy định về miễn, giảm và tỷ lệ để lại. Ai được miễn, giảm; đơn vị thu được để lại bao nhiêu phần trăm để chi cho hoạt động thu, phần còn lại nộp ngân sách. Diện miễn giảm là chỗ người góp ý hay phát hiện thiếu sót.
Bản tổng hợp ý kiến (sau khi lấy ý kiến). Ghi ý kiến các bên và cách tiếp thu. Nếu được đăng, đây là cách bạn biết góp ý về mức thu có được cân nhắc không.
Ví dụ giả định: tự tính tác động của một mức thu mới
Giả sử một tỉnh dự thảo sửa phí sử dụng tạm thời một phần hè phố để kinh doanh, từ thu cố định theo tháng sang thu theo mét vuông mỗi ngày. Một quán nước nhỏ có thể tự lập bảng như dưới đây trước khi góp ý.
| Khoản mục | Cách thu hiện hành (giả định) | Cách thu theo dự thảo (giả định) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Diện tích được phép sử dụng | 4 m² | 4 m² | Không đổi |
| Cách tính | Mức cố định 300.000 đồng/tháng | 5.000 đồng/m²/ngày | Đổi đơn vị tính |
| Số ngày bán mỗi tháng | Không ảnh hưởng | 26 ngày | Nghỉ ngày mưa, ngày lễ vẫn phải khai |
| Số tiền mỗi tháng | 300.000 đồng | 520.000 đồng | Tăng khoảng 73% |
| Thủ tục nộp | Nộp theo quý tại phường | Chưa rõ trong dự thảo | Điểm cần hỏi |
Bảng này là ví dụ giả định, không phản ánh mức thu của tỉnh nào. Giá trị của nó nằm ở cách lập: đặt hai cách thu cạnh nhau với cùng một điều kiện, rút ra mức chênh, và chỉ ra điểm dự thảo còn bỏ ngỏ. Một góp ý kèm bảng như vậy cụ thể hơn nhiều so với câu "mức thu quá cao".
Viết góp ý về mức thu sao cho được đọc kỹ
Cơ quan soạn thảo nhận nhiều ý kiến chỉ nói "đề nghị giảm". Ý kiến được cân nhắc thường đi theo cấu trúc sau.
- Nêu bạn là ai trong diện chịu tác động: hộ kinh doanh, người dân ở khu vực áp dụng, doanh nghiệp vận tải, hiệp hội ngành.
- Chỉ đúng khoản, đúng dòng trong biểu mức thu mà bạn góp ý.
- Trình bày tác động bằng số: số tiền chênh mỗi tháng, mỗi năm, so với doanh thu hoặc chi phí của bạn (có thể ghi là ước tính).
- Nếu thuyết minh có giả định không sát thực tế, như số lượt sử dụng hoặc chi phí đơn vị, chỉ ra và đưa dữ liệu thực tế của bạn.
- Đề xuất cụ thể: giữ đơn vị tính cũ, chia mức theo khu vực, bổ sung diện giảm cho hộ nhỏ, hoặc lộ trình áp dụng.
- Góp ý cả về cách nộp: nộp điện tử, kỳ nộp, chứng từ, để giảm chi phí đi lại và rủi ro thu sai.
Giữ giọng trung tính: mục tiêu là giúp mức thu hợp lý và dễ thực hiện, không phải phản đối việc thu phí nói chung.
Diện miễn, giảm: chỗ góp ý dễ được tiếp thu nhất
Trong nhiều dự thảo về phí, mức thu được tính toán kỹ nhưng diện miễn, giảm lại được viết vội, sao từ văn bản cũ hoặc từ tỉnh khác. Đây là nơi người ở cơ sở nhìn thấy thiếu sót rõ nhất. Ví dụ giả định, dự thảo miễn phí tham quan cho trẻ em dưới một độ tuổi nhưng quên người khuyết tật đi kèm người hỗ trợ; hoặc giảm lệ phí cho hộ nghèo nhưng không nói rõ giấy tờ chứng minh nào được chấp nhận.
Khi góp ý diện miễn giảm, bạn nên chỉ ra nhóm bị sót, ước lượng nhóm này đông hay ít trên địa bàn, và đề xuất câu chữ bổ sung. Nếu pháp luật cấp trên đã có quy định miễn giảm cho nhóm đó, hãy nêu để cơ quan soạn thảo đối chiếu; đây là loại góp ý mang tính hợp pháp, Sở Tư pháp cũng sẽ để ý khi thẩm định.
Sau khi sáp nhập tỉnh năm 2025, nhiều tỉnh mới phải thống nhất mức thu và diện miễn giảm giữa các địa bàn cũ. Nếu nơi bạn sống từng có chính sách miễn giảm riêng, nên kiểm xem dự thảo mới có giữ không, và góp ý nếu việc thống nhất làm mất một ưu đãi mà người dân vẫn đang hưởng.
Dự thảo về phí thường xuất hiện khi nào và ở đâu
Dự thảo nghị quyết về phí, lệ phí không đến ngẫu nhiên. Nó thường xuất hiện vào ba thời điểm. Thứ nhất, khi văn bản trung ương về phí, lệ phí thay đổi danh mục hoặc khung mức thu, buộc tỉnh phải ban hành lại. Thứ hai, khi tỉnh có thay đổi lớn về tổ chức, như sau đợt sáp nhập năm 2025, cần thống nhất mức thu giữa các địa bàn cũ. Thứ ba, khi một khoản thu đã áp dụng lâu, chi phí thay đổi nhiều, sở phụ trách đề xuất điều chỉnh.
Vì nghị quyết của HĐND được thông qua tại kỳ họp, dự thảo về phí thường được đăng lấy ý kiến vài tháng trước kỳ họp giữa năm hoặc cuối năm. Cơ quan soạn thảo tuỳ khoản: Sở Tài chính hay tổng hợp, còn từng khoản cụ thể có thể do sở phụ trách lĩnh vực soạn, ví dụ lệ phí giấy phép xây dựng do Sở Xây dựng, phí tham quan di tích do sở phụ trách văn hoá. Dự thảo được đăng trên cổng thông tin điện tử của tỉnh, mục lấy ý kiến dự thảo văn bản, và thường cả trên trang của sở soạn thảo.
Nếu bạn làm trong ngành chịu nhiều khoản phí địa phương, như vận tải, xây dựng, du lịch, nên ghi sẵn tên sở soạn thảo các khoản liên quan và xem trang của họ định kỳ trong những tháng trước kỳ họp. Hiệp hội ngành ở tỉnh thường được gửi dự thảo trực tiếp, nên tham gia hiệp hội cũng là một cách để không bị lỡ.
Câu hỏi thường gặp
Phí và lệ phí do tỉnh quyết định có thể cao hơn khung của trung ương không?
Với những khoản trung ương đặt khung, mức HĐND tỉnh quyết định phải nằm trong khung. Nếu dự thảo đưa ra mức vượt khung, đó là vấn đề hợp pháp và bạn nên nêu trong góp ý, kèm dẫn chiếu khung hiện hành.
Tiền rác hằng tháng có phải là phí do HĐND tỉnh quyết định không?
Dịch vụ thu gom, vận chuyển rác sinh hoạt hiện thường được quản lý theo cơ chế giá dịch vụ, mức giá do UBND tỉnh quyết định. Bạn nên xem văn bản của tỉnh mình để biết đang áp dụng cơ chế nào trước khi góp ý.
Hộ kinh doanh nhỏ góp ý về mức phí có tác dụng không?
Có, nhất là khi bạn đưa số liệu thực tế mà cơ quan soạn thảo không có, như số ngày bán thật hay doanh thu bình quân. Ý kiến tập hợp từ nhiều hộ cùng ngành, qua hội hoặc tổ dân phố, thường được cân nhắc kỹ hơn.
Nghị quyết phí mới có áp dụng cho kỳ đã nộp trước đó không?
Thông thường không. Mức thu mới áp dụng từ ngày nghị quyết có hiệu lực. Nếu dự thảo có điều khoản chuyển tiếp cho khoản đã nộp trước, bạn nên đọc kỹ và góp ý nếu cách chuyển tiếp chưa rõ ràng.
Làm sao biết mức thu đề xuất có dựa trên chi phí thật?
Đọc thuyết minh hoặc đề án mức thu đi kèm dự thảo. Nếu thuyết minh không nêu cách tính, bạn có thể đề nghị cơ quan soạn thảo công khai căn cứ xác định mức thu; đó là một góp ý hợp lý.
Có nên góp ý khi chỉ thấy mức thu chưa hợp lý mà không có số liệu?
Vẫn nên, nhưng hãy mô tả tình huống cụ thể của mình và đề xuất hướng sửa. Một ví dụ thật, có thời gian, địa điểm và số tiền ước tính, vẫn tốt hơn nhiều so với lời nhận xét chung chung.