Đề xuất câu chữ thay thế là phần biến một góp ý từ "nêu vấn đề" thành "đưa phương án": người góp ý viết sẵn câu chữ mới cho điều khoản, đặt cạnh câu chữ của dự thảo để cơ quan soạn thảo so sánh và lựa chọn. Đây là việc nhiều người ngại làm vì nghĩ phải có chuyên môn lập pháp. Thực tế, chỉ cần nắm vài nguyên tắc viết câu và biết mình muốn kết quả gì, bạn đã có thể đưa ra một đề xuất đủ rõ.
Bài này hướng dẫn ba dạng đề xuất cơ bản (sửa, bổ sung, bỏ), cách trình bày bảng đối chiếu, những từ ngữ nên tránh và cách kiểm tra đề xuất của mình không tạo ra vấn đề mới ở điều khoản khác. Các ví dụ đều là ví dụ giả định, không lấy từ dự thảo nào đang được lấy ý kiến.
Vì sao câu chữ cụ thể làm thay đổi kết quả
Khi nhận một góp ý chỉ nêu vấn đề, tổ biên tập phải làm ba việc: hiểu vấn đề, nghĩ ra cách sửa, rồi kiểm tra cách sửa đó có ổn không. Khi nhận một góp ý có câu chữ thay thế, họ chỉ cần làm việc thứ ba. Với khối lượng ý kiến lớn và thời gian hạn hẹp, khác biệt này đáng kể: một đề xuất dùng được ngay có lợi thế rõ ràng.
Câu chữ cụ thể cũng giúp tránh hiểu lầm. Một góp ý "đề nghị nới lỏng điều kiện" có thể được hiểu theo nhiều cách: giảm số lượng giấy tờ, kéo dài thời hạn, hạ ngưỡng áp dụng, hay thêm ngoại lệ. Câu chữ thay thế cho thấy chính xác bạn muốn nới ở chỗ nào và tới mức nào, nên cơ quan soạn thảo không phải đoán và cũng không thể hiểu sai ý bạn.
Cuối cùng, câu chữ thay thế buộc chính người góp ý suy nghĩ kỹ hơn. Khi phải viết thành câu luật, nhiều người nhận ra đề xuất ban đầu của mình quá rộng, có thể bị lợi dụng, hoặc không giải quyết được trường hợp mình đang lo. Việc tự điều chỉnh ở bước này làm cho góp ý chín chắn hơn trước khi đến tay người đọc.
Ba dạng đề xuất và cách viết từng dạng
Mỗi dạng đề xuất có một cách trình bày quen thuộc. Bảng dưới gom lại để bạn chọn đúng dạng cho từng góp ý.
| Dạng đề xuất | Khi nào dùng | Cách trình bày | Điểm cần kèm theo |
|---|---|---|---|
| Sửa câu chữ | Điều khoản cần thiết nhưng diễn đạt mơ hồ, quá rộng hoặc quá chặt | Trích nguyên văn dự thảo, rồi ghi "đề nghị sửa thành:" và câu mới | Giải thích ngắn chỗ khác nhau giữa hai câu |
| Bổ sung | Dự thảo thiếu ngoại lệ, định nghĩa, thời gian chuyển tiếp hoặc trường hợp đặc thù | Ghi vị trí đề nghị chèn (sau khoản nào) và nội dung khoản mới | Lý do trường hợp này cần được tách riêng |
| Bỏ | Điều khoản trùng với quy định khác, không khả thi, hoặc mục tiêu đã đạt bằng cách khác | Ghi rõ điều, khoản đề nghị bỏ | Cách mục tiêu quản lý vẫn được bảo đảm sau khi bỏ |
| Đổi vị trí, gộp, tách | Hai điều khoản trùng ý hoặc một điều gộp quá nhiều nội dung | Mô tả cấu trúc đề xuất, có thể kèm câu chữ mới | Lợi ích cho người áp dụng khi tra cứu |
Phần lớn góp ý của người dân và doanh nghiệp rơi vào hai dạng đầu. Đề xuất bỏ hoàn toàn một điều khoản là dạng khó được chấp nhận nhất, nên cần chuẩn bị lý lẽ kỹ hơn.
Nguyên tắc viết một câu luật dễ dùng
Một câu, một quy tắc. Câu điều khoản tốt thường có chủ thể, hành vi và điều kiện rõ ràng. Tránh câu dài nhiều mệnh đề nối bằng "và", "hoặc" khiến người đọc không biết điều kiện nào áp dụng cho vế nào. Nếu cần nhiều điều kiện, tách thành các điểm a, b, c.
Dùng đúng thuật ngữ của chính dự thảo. Nếu dự thảo gọi là "cơ sở kinh doanh", đừng đổi thành "doanh nghiệp" trong đề xuất của bạn, vì hai từ có thể có phạm vi khác nhau. Đọc phần giải thích từ ngữ của dự thảo trước khi viết.
Tránh từ đánh giá khó đo. Những từ như "hợp lý", "phù hợp", "kịp thời", "đáng kể" để lại nhiều chỗ cho cách hiểu khác nhau. Khi có thể, thay bằng tiêu chí cụ thể hơn: một mốc thời gian, một ngưỡng, một danh sách trường hợp.
Giữ văn phong của văn bản. Câu đề xuất nên viết theo giọng trang trọng, ngắn gọn của văn bản quy phạm, không có từ cảm thán, không có lời giải thích lẫn vào câu luật. Phần giải thích đặt riêng bên dưới.
Cẩn thận với từ "phải" và "được". Hai từ này quyết định một nghĩa vụ hay một quyền. Đổi "phải" thành "được" có thể biến một yêu cầu bắt buộc thành tuỳ chọn; hãy chắc chắn đó là điều bạn muốn.
Trình bày bảng đối chiếu ba cột
Khi góp ý vào nhiều điều khoản, cách trình bày dễ đọc nhất là bảng ba cột: cột thứ nhất ghi nguyên văn điều khoản trong dự thảo, cột thứ hai ghi câu chữ đề xuất, cột thứ ba ghi lý do ngắn gọn. Người đọc có thể lướt dọc bảng, so sánh từng cặp mà không phải lật qua lật lại giữa bản góp ý và bản dự thảo.
Trong cột đề xuất, nhiều người góp ý dùng cách đánh dấu phần thay đổi, ví dụ in nghiêng phần thêm vào và ghi chú phần đề nghị lược bỏ. Nếu gửi qua cổng trực tuyến không hỗ trợ định dạng, có thể dùng ngoặc vuông để chỉ phần thêm và ghi rõ "bỏ cụm từ…" ở cột lý do. Điều quan trọng là người đọc nhận ra ngay chỗ khác biệt.
Cột lý do nên ngắn, một đến ba câu, và dẫn về phần phân tích chi tiết ở thân bản góp ý nếu có. Đừng nhồi cả đoạn lập luận vào ô bảng; bảng mất đi tác dụng tra cứu nhanh khi mỗi ô dài nửa trang. Với góp ý chỉ một hai điều khoản, bảng không bắt buộc, chỉ cần viết thành đoạn có câu trích dẫn và câu đề xuất rõ ràng.
Ví dụ giả định: sửa một điều khoản quá rộng
Giả sử một dự thảo quy định: "Cơ sở kinh doanh phải thông báo cho cơ quan quản lý khi có thay đổi thông tin hoạt động." Câu này quá rộng: thay đổi số điện thoại, đổi giờ mở cửa, thay nhân viên thu ngân đều có thể bị coi là "thay đổi thông tin hoạt động". Nếu áp dụng nguyên văn, cơ sở hoặc phải thông báo liên tục, hoặc vô tình vi phạm.
Một đề xuất sửa có thể là: "Cơ sở kinh doanh phải thông báo cho cơ quan quản lý trong thời hạn do Chính phủ quy định khi thay đổi một trong các thông tin sau: a) tên cơ sở; b) địa điểm kinh doanh; c) ngành, nghề kinh doanh; d) người đại diện theo pháp luật." Đề xuất này giữ nguyên mục tiêu quản lý nhưng thu hẹp phạm vi về những thông tin thật sự cần theo dõi.
Phần lý do đi kèm có thể chỉ hai câu: câu chữ hiện tại không xác định được thông tin nào phải thông báo; liệt kê cụ thể giúp cơ sở tuân thủ đúng và giảm hồ sơ không cần thiết cho cơ quan tiếp nhận. Lưu ý đây là ví dụ giả định để minh hoạ kỹ thuật viết, danh sách thông tin thực tế cần thông báo tuỳ từng lĩnh vực.
Kiểm tra đề xuất trước khi gửi
Một câu chữ mới có thể giải quyết vấn đề ở điều này nhưng gây ra vấn đề ở điều khác. Trước khi gửi, rà các điểm sau:
- Thuật ngữ trong đề xuất có trùng với định nghĩa ở phần giải thích từ ngữ không, hay vô tình đưa vào một khái niệm mới chưa được định nghĩa.
- Các điều khoản khác có dẫn chiếu tới điều bạn đang sửa không; nếu có, việc sửa có làm dẫn chiếu đó sai nghĩa không.
- Đề xuất có tạo ra khoảng trống, tức là một nhóm đối tượng không còn thuộc quy định nào, không.
- Ngoại lệ bạn đề xuất có quá rộng tới mức người khác có thể dùng để né quy định không; nếu có, thêm điều kiện giới hạn.
- Đề xuất có cần thêm điều khoản chuyển tiếp cho những trường hợp đang diễn ra không.
- Câu đề xuất có tự đứng được không, tức là người đọc không cần đọc phần lý do vẫn hiểu quy tắc.
Nếu đề xuất của bạn đụng tới nhiều điều khoản cùng lúc hoặc liên quan tới quyền, nghĩa vụ có giá trị kinh tế lớn, có thể nhờ người có chuyên môn pháp lý đọc lại câu chữ trước khi gửi, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà nhanh các chỗ dẫn chiếu.
Khi không viết được câu luật hoàn chỉnh
Không phải ai cũng có thời gian hoặc tự tin để viết câu chữ hoàn chỉnh, và điều đó không sao. Một đề xuất ở mức nguyên tắc, nếu đủ cụ thể, vẫn có giá trị. Thay vì "đề nghị xem xét lại", hãy viết "đề nghị bổ sung ngoại lệ cho hộ kinh doanh có diện tích dưới một ngưỡng nhất định" hoặc "đề nghị quy định thời hạn tối đa để cơ quan trả lời, quá thời hạn thì coi như chấp thuận".
Cách khác là đưa ra hai, ba phương án để cơ quan soạn thảo lựa chọn, kèm nhận xét ngắn về ưu nhược điểm của mỗi phương án. Cách này đặc biệt hữu ích khi bạn hiểu vấn đề thực tế nhưng không chắc giải pháp nào tối ưu về quản lý. Nó cũng cho thấy bạn đã cân nhắc góc nhìn của cơ quan quản lý, không chỉ góc nhìn của người chịu quy định.
Điều nên tránh là đề xuất chung chung kiểu "sửa cho phù hợp với thực tiễn" hay "đề nghị bỏ vì không cần thiết" mà không nói thực tiễn đó là gì, không cần thiết vì sao. Những câu này hầu như không thể chuyển thành hành động cụ thể, nên thường chỉ được ghi nhận chung.
Câu hỏi thường gặp
Người không học luật có nên tự viết câu chữ thay thế không?
Nên thử. Cơ quan soạn thảo không chờ một câu luật hoàn hảo từ người dân; họ cần thấy rõ ý định của bạn. Một câu đề xuất mộc nhưng rõ ràng có thể được tổ biên tập chỉnh lại kỹ thuật, còn một góp ý không có đề xuất thì họ phải tự đoán.
Có nên đề xuất nhiều phương án cho cùng một điều khoản không?
Có thể, nhưng nên giới hạn ở hai hoặc ba phương án và ghi rõ phương án bạn ưu tiên. Quá nhiều phương án khiến góp ý thiếu trọng tâm và người đọc khó biết bạn thật sự muốn gì.
Đề xuất câu chữ có cần trích dẫn văn bản khác không?
Không bắt buộc, nhưng nếu câu chữ bạn đề xuất dựa theo cách diễn đạt đã có trong một văn bản đang có hiệu lực, nêu rõ điều đó sẽ giúp cơ quan soạn thảo thấy tính thống nhất. Hãy kiểm tra văn bản đó còn hiệu lực trước khi trích dẫn.
Nên đánh dấu phần sửa đổi bằng cách nào khi gửi trực tuyến?
Nếu cổng không hỗ trợ định dạng chữ, dùng ngoặc vuông cho phần thêm và ghi riêng "đề nghị bỏ cụm từ…" cho phần lược bỏ. Cách nào cũng được, miễn là bạn dùng thống nhất trong cả bản góp ý và người đọc nhận ra ngay chỗ thay đổi.
Nếu câu chữ đề xuất bị sửa lại khi tiếp thu thì có tính là được tiếp thu không?
Có. Rất ít đề xuất được đưa vào nguyên văn. Thông thường cơ quan soạn thảo tiếp thu tinh thần và viết lại theo kỹ thuật thống nhất của văn bản. Báo cáo tiếp thu, giải trình thường ghi là tiếp thu hoặc tiếp thu một phần.
Đề xuất bỏ một điều khoản có dễ được chấp nhận không?
Thường khó hơn đề xuất sửa, vì điều khoản đó được đưa vào để đạt một mục tiêu quản lý nào đó. Đề xuất bỏ cần chỉ ra mục tiêu ấy đã được bảo đảm bằng quy định khác hoặc điều khoản không khả thi trên thực tế, kèm căn cứ cụ thể.