Văn bản quy phạm của HĐND, UBND tỉnh và xã chỉ được quy định những gì luật cho phép. Theo nguyên tắc chung, chính quyền địa phương không được tự đặt ra ngành nghề kinh doanh có điều kiện hay điều kiện kinh doanh, không được tự đặt thủ tục hành chính khi luật không giao, và không được trái văn bản cấp trên. Nhận ra những điểm này khi văn bản còn là dự thảo là cách đỡ tốn kém nhất cho người chịu tác động.
Phần lớn dự thảo của tỉnh được soạn cẩn thận và qua thẩm định của Sở Tư pháp. Nhưng trong số hàng trăm văn bản mỗi năm, vẫn có chỗ cán bộ soạn thảo vô tình đưa thêm một yêu cầu "cho chặt", một giấy xác nhận "cho chắc". Người đọc ngoài bộ máy, nhất là doanh nghiệp đang trực tiếp làm thủ tục, thường nhìn thấy những chỗ đó rõ hơn. Bài này mô tả năm dấu hiệu đáng chú ý và cách viết góp ý dựa trên căn cứ, không phán xét.
Vì sao thẩm quyền là câu hỏi đầu tiên khi đọc dự thảo
Mỗi văn bản của địa phương đều phải đứng trên một căn cứ ở văn bản cấp trên. Luật về ban hành văn bản quy định rõ các cấp chính quyền địa phương được ban hành văn bản quy phạm trong những trường hợp nào: quy định chi tiết nội dung được giao, biện pháp thi hành, và với HĐND tỉnh là một số chính sách phù hợp điều kiện riêng của địa phương. Ngoài phạm vi đó, văn bản không có giá trị dù đã ký.
Hệ quả thực tế là khi một quy định địa phương vượt thẩm quyền được ban hành, người dân và doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với nó cho tới khi văn bản bị phát hiện, xử lý. Quá trình kiểm tra, đình chỉ, bãi bỏ một văn bản đã có hiệu lực mất nhiều thời gian. Trong khi đó, chỉ ra vấn đề ở giai đoạn dự thảo có thể giúp cơ quan soạn thảo bỏ điều khoản ấy ngay trước khi trình.
Đặt câu hỏi về thẩm quyền cũng giúp góp ý của bạn tránh rơi vào tranh luận đúng sai về chính sách. Bạn không cần bàn quy định đó tốt hay xấu; bạn chỉ cần chỉ ra rằng văn bản cấp trên không giao cho địa phương quy định nội dung đó. Đây là loại góp ý mà Sở Tư pháp khi thẩm định cũng phải xem xét.
Năm dấu hiệu đáng đánh dấu khi đọc
Thêm điều kiện để được kinh doanh. Pháp luật về đầu tư quy định ngành nghề kinh doanh có điều kiện và điều kiện kinh doanh chỉ được đặt ở văn bản cấp trung ương theo thẩm quyền; HĐND, UBND các cấp không được ban hành. Một dự thảo của tỉnh yêu cầu cơ sở phải có diện tích tối thiểu, phải có người có chứng chỉ nhất định mới được mở cửa, mà văn bản trung ương không đòi, là dấu hiệu rõ.
Thêm hồ sơ, giấy xác nhận, bước xin ý kiến. Theo nguyên tắc, văn bản quy phạm của địa phương không quy định thủ tục hành chính, trừ khi được luật giao. Dự thảo bắt nộp thêm giấy xác nhận của xã, bản cam kết, ý kiến của một sở khác, ngoài những gì thủ tục ở cấp trung ương đã quy định, cần được hỏi lại căn cứ.
Đặt hành vi vi phạm hoặc mức xử phạt. Việc quy định hành vi vi phạm hành chính, hình thức và mức phạt thuộc văn bản cấp trên theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, trừ cơ chế đặc thù được luật riêng cho phép. Một dự thảo của tỉnh viết "vi phạm sẽ bị phạt" kèm mức tiền là điểm đáng chú ý.
Hạn chế quyền mà luật không hạn chế. Ví dụ giả định: một dự thảo cấm mọi hộ kinh doanh trong khu vực không được bán hàng qua mạng nếu không đăng ký với phường. Quyền kinh doanh, quyền đi lại, quyền tài sản chỉ bị hạn chế theo luật; địa phương không tự thêm.
Mâu thuẫn với văn bản cấp trên đang hiệu lực. Thời hạn giải quyết dài hơn, đối tượng áp dụng hẹp hơn hoặc rộng hơn, cách tính khác với văn bản trung ương. Có khi do dự thảo soạn theo văn bản cũ đã được thay. Kiểm ngày ban hành của các căn cứ ghi trong dự thảo là cách phát hiện nhanh.
Đối chiếu một điều khoản với căn cứ của nó
Cách làm đơn giản nhất là đặt điều khoản của dự thảo cạnh điều khoản ở văn bản cấp trên mà dự thảo dẫn làm căn cứ. Bảng dưới là ví dụ giả định.
| Điều khoản trong dự thảo (giả định) | Văn bản cấp trên giao gì (giả định) | Nhận xét |
|---|---|---|
| Cơ sở kinh doanh dịch vụ phải có giấy xác nhận đủ điều kiện vệ sinh do UBND xã cấp | Giao tỉnh quy định chi tiết trách nhiệm kiểm tra định kỳ | Văn bản cấp trên giao trách nhiệm kiểm tra, không giao đặt giấy xác nhận; có dấu hiệu tạo thêm thủ tục |
| Hồ sơ gồm bản sao có chứng thực giấy đăng ký hộ kinh doanh | Thủ tục trung ương cho phép nộp bản sao hoặc xuất trình bản chính để đối chiếu | Dự thảo yêu cầu cao hơn; nên đề nghị thống nhất với cấp trên |
| Thời hạn giải quyết 20 ngày làm việc | Thời hạn ở văn bản cấp trên ngắn hơn | Mâu thuẫn; văn bản cấp trên được ưu tiên |
| Giao UBND xã tổ chức kiểm tra trên địa bàn | Giao tỉnh phân công trách nhiệm quản lý | Đúng phạm vi; không có vấn đề thẩm quyền |
Dòng cuối cho thấy không phải mọi quy định chặt đều là vượt thẩm quyền. Phân công trách nhiệm, tổ chức kiểm tra, quy định chi tiết nội dung được giao đều là việc bình thường của địa phương. Góp ý chính xác giúp bạn giữ uy tín với cơ quan soạn thảo.
Viết góp ý về thẩm quyền: khung năm phần
Góp ý loại này nên ngắn và khô, giống một ghi chú pháp lý hơn là một bức thư. Khung dưới đây áp dụng được cho cả cá nhân lẫn doanh nghiệp.
- Trích nguyên văn điều khoản của dự thảo, ghi số điều, khoản.
- Trích căn cứ mà dự thảo dẫn tới, nói rõ văn bản cấp trên giao cho địa phương quy định nội dung gì.
- Nêu điểm vượt ra ngoài phạm vi được giao, hoặc điểm mâu thuẫn với văn bản cấp trên.
- Nêu tác động thực tế nếu điều khoản được giữ: thêm chi phí, thêm thời gian, thêm rủi ro bị xử lý.
- Đề xuất: bỏ điều khoản, sửa câu chữ cho khớp căn cứ, hoặc chuyển nội dung thành hướng dẫn không bắt buộc.
Gửi cho cơ quan chủ trì soạn thảo trong hạn lấy ý kiến. Nếu thấy vấn đề nghiêm trọng mà bản tiếp thu – giải trình không trả lời, có thể gửi đồng thời tới Sở Tư pháp, cơ quan thẩm định của tỉnh, kèm bản góp ý đã gửi trước đó.
Khi văn bản đã ban hành vẫn giữ điều khoản đáng ngờ
Không phải góp ý nào cũng được tiếp thu. Nếu văn bản chính thức vẫn giữ một quy định bạn cho là vượt thẩm quyền, đường đi tiếp theo không còn là góp ý dự thảo mà là phản ánh, kiến nghị về văn bản đang áp dụng. Pháp luật có cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm: cơ quan tư pháp có thẩm quyền xem xét văn bản có dấu hiệu trái pháp luật khi nhận được thông tin từ cơ quan, tổ chức, cá nhân, rồi kiến nghị xử lý nếu đúng là trái pháp luật.
Hồ sơ góp ý bạn đã gửi ở giai đoạn dự thảo lúc này có giá trị: nó cho thấy vấn đề đã được nêu từ trước, với cùng căn cứ. Hãy giữ bản lưu, ngày gửi và nơi nhận.
Nếu quy định đó đã gây thiệt hại cụ thể cho doanh nghiệp của bạn, như bị từ chối cấp phép hay bị xử lý vì không có giấy xác nhận, câu chuyện chuyển sang quyết định cá biệt, đi theo đường khiếu nại hoặc khởi kiện hành chính. Đây là lúc nên có ý kiến của người làm nghề; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết nên bắt đầu từ đâu và chuẩn bị giấy tờ gì.
Giữ giọng xây dựng trong góp ý
Chỉ ra dấu hiệu vượt thẩm quyền dễ khiến người góp ý sa vào giọng phê phán. Điều đó không giúp gì. Cơ quan soạn thảo thường có lý do thực tế khi thêm một yêu cầu: lo cơ sở không đảm bảo an toàn, muốn kiểm soát tốt hơn một vấn đề ở địa phương. Góp ý tốt thừa nhận mục tiêu đó và đề xuất cách đạt mục tiêu trong phạm vi được phép, như tăng kiểm tra sau, công khai danh sách cơ sở, hướng dẫn tự đánh giá.
Cũng nên tránh suy diễn động cơ của người soạn hay quy kết cá nhân. Văn bản là sản phẩm của một quy trình nhiều người tham gia, và lỗi kỹ thuật pháp lý thường đến từ việc dùng mẫu cũ hoặc thiếu thông tin. Một góp ý lịch sự, chính xác giúp quy trình đó tự sửa.
Một cách hữu ích là kết góp ý bằng câu hỏi mở thay vì kết luận: đề nghị cơ quan soạn thảo cho biết căn cứ của điều khoản, hoặc xem xét lại khả năng thay thế. Nếu cơ quan có căn cứ mà bạn chưa biết, như một văn bản chuyên ngành cho phép, câu trả lời giúp bạn hiểu thêm; nếu không có, cơ quan sẽ tự thấy cần sửa. Cách hỏi này giữ cho cuộc trao đổi ở mức chuyên môn.
Với doanh nghiệp, giữ giọng xây dựng còn có lợi lâu dài: bạn sẽ còn làm việc với các sở, ngành ở tỉnh trong nhiều năm. Được biết đến là đơn vị góp ý có căn cứ là một tài sản, khi có dự thảo mới, bạn có thể được mời tham gia sớm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh có được quy định điều kiện kinh doanh riêng cho một ngành không?
Theo pháp luật về đầu tư, ngành nghề kinh doanh có điều kiện và điều kiện kinh doanh được quy định ở cấp trung ương theo thẩm quyền; HĐND, UBND các cấp không được ban hành. Tỉnh có thể quy định việc tổ chức quản lý, kiểm tra trên địa bàn trong phạm vi được giao.
Làm sao biết một giấy xác nhận trong dự thảo có phải thủ tục hành chính mới không?
So danh sách hồ sơ trong dự thảo với thủ tục tương ứng đã công bố ở cấp trung ương trên Cổng Dịch vụ công quốc gia. Nếu dự thảo đòi thêm giấy tờ, thêm bước mà thủ tục gốc không có, đó là dấu hiệu cần hỏi căn cứ.
Dự thảo đã qua Sở Tư pháp thẩm định thì còn sai thẩm quyền được không?
Thẩm định giảm nhiều rủi ro nhưng không loại trừ hết. Sở Tư pháp làm việc với khối lượng văn bản lớn, và không phải lúc nào cũng có đủ thông tin thực tế. Góp ý của người chịu tác động bổ sung góc nhìn đó.
Có nên gửi góp ý về thẩm quyền khi không phải người học luật?
Nên. Bạn không cần lập luận như luật sư; chỉ cần đặt điều khoản của dự thảo cạnh căn cứ mà nó dẫn và nêu chỗ khác nhau. Cơ quan soạn thảo và thẩm định sẽ tự kiểm chứng phần pháp lý.
Văn bản đã ban hành mà trái luật thì có tự hết hiệu lực không?
Không tự hết. Văn bản phải bị cơ quan có thẩm quyền đình chỉ, sửa đổi hoặc bãi bỏ theo trình tự luật định. Trong lúc đó, bạn nên phản ánh qua kênh kiểm tra văn bản và hỏi ý kiến người làm nghề nếu đang bị ảnh hưởng trực tiếp.