Người lao động có thể góp ý các dự thảo về lao động, tiền lương, bảo hiểm qua công đoàn cơ sở và hệ thống công đoàn, qua tổ chức đại diện người lao động tại doanh nghiệp, hoặc tự gửi ý kiến cá nhân tới cơ quan soạn thảo, đại biểu dân cử. Công đoàn có quyền tham gia xây dựng chính sách, pháp luật liên quan đến người lao động, và thường tổ chức lấy ý kiến đoàn viên khi có dự thảo lớn.
Bài này mô tả các kênh đó theo góc thủ tục. Lao động là lĩnh vực có hai phía; người sử dụng lao động cũng góp ý qua hiệp hội, phòng thương mại. Bài viết cho người lao động nhưng nhắc cả góc bên kia để bạn hiểu dự thảo được cân nhắc thế nào.
Vì sao dự thảo lao động cần tiếng nói của người làm công
Những văn bản về hợp đồng lao động, thời giờ làm việc, tiền lương, an toàn lao động, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp chạm trực tiếp vào thu nhập và sức khoẻ của hàng chục triệu người. Một điều khoản về cách tính làm thêm giờ, một mốc thời gian đóng bảo hiểm, một thủ tục hưởng chế độ có thể thay đổi cuộc sống của một gia đình công nhân.
Người soạn thảo có số liệu tổng hợp, nhưng ít khi biết chi tiết vận hành ở từng xưởng: ca làm đảo thế nào, người lao động nhận lương qua những khoản nào, vì sao nhiều người rút bảo hiểm xã hội một lần, thủ tục nào bị kẹt ở đâu. Những chi tiết này đến từ người trong cuộc và từ công đoàn cơ sở, nơi gần người lao động nhất.
Cùng lúc, người sử dụng lao động cũng góp ý qua hiệp hội doanh nghiệp, phòng thương mại về chi phí, khả năng tuân thủ. Cơ quan soạn thảo cân nhắc cả hai phía. Hiểu điều này giúp góp ý của người lao động thực tế hơn: đề xuất kèm lý do và cách thực hiện khả thi thường được tiếp thu tốt hơn yêu cầu một chiều.
Các kênh góp ý của người lao động
Công đoàn cơ sở. Nơi có công đoàn cơ sở, đây là đầu mối gần nhất. Khi có dự thảo lớn, công đoàn cấp trên thường hướng dẫn công đoàn cơ sở tổ chức lấy ý kiến đoàn viên qua họp tổ, phiếu, hộp thư góp ý.
Tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp. Bộ luật Lao động năm 2019 cho phép người lao động thành lập tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp, bên cạnh công đoàn. Nơi có tổ chức này, đây cũng là kênh gom ý kiến; điều kiện, thủ tục cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Hội nghị người lao động, đối thoại tại nơi làm việc. Đây chủ yếu là diễn đàn giữa người lao động và người sử dụng lao động về việc trong doanh nghiệp, nhưng cũng có thể là dịp nêu tác động của một dự thảo sắp áp dụng và đề nghị công đoàn chuyển ý kiến lên.
Kênh cá nhân. Gửi ý kiến qua cổng góp ý của cơ quan soạn thảo, qua đại biểu dân cử khi tiếp xúc cử tri (có buổi chuyên đề với công nhân ở khu công nghiệp), qua hội nghị ở nơi cư trú, qua báo chí.
Lao động không có hợp đồng, làm tự do. Người làm việc không có hợp đồng, lao động phi chính thức thường không có công đoàn cơ sở. Họ góp ý qua nơi cư trú, qua các hội ở xã, hoặc gửi thẳng cơ quan soạn thảo; một nhóm cùng nghề có thể gửi văn bản chung.
Công đoàn cơ sở lấy ý kiến đoàn viên thế nào
Mỗi nơi một cách, nhưng một đợt lấy ý kiến trong doanh nghiệp thường theo nhịp sau. Người lao động biết trước để không bỏ lỡ.
- Nhận hướng dẫn. Công đoàn cơ sở nhận tài liệu, câu hỏi gợi ý từ công đoàn cấp trên.
- Phổ biến. Tóm tắt dự thảo qua bảng tin nội bộ, nhóm tin nhắn, buổi họp tổ, giờ nghỉ giữa ca.
- Thu ý kiến. Họp tổ công đoàn, phát phiếu, đặt hộp thư; có nơi lập biểu mẫu trực tuyến.
- Tổng hợp. Ban chấp hành công đoàn cơ sở gom ý kiến theo vấn đề, ghi số người cùng ý.
- Gửi lên. Báo cáo gửi công đoàn cấp trên; ở cấp trên, ý kiến được tổng hợp tiếp và gửi cơ quan soạn thảo.
- Thông tin lại. Khi văn bản được thông qua, công đoàn phổ biến nội dung mới và những điểm đã tiếp thu.
Nếu công ty bạn có công đoàn mà chưa thấy tổ chức lấy ý kiến về một dự thảo đang được bàn rộng rãi, bạn có thể hỏi tổ trưởng công đoàn hoặc gửi thẳng ý kiến cho ban chấp hành.
Góp ý về những nội dung hay gặp trong dự thảo lao động
Bảng gợi ý loại thông tin thực tế người lao động có thể cung cấp cho từng nhóm nội dung. Đây là gợi ý cách viết, không phải nhận định về dự thảo nào.
| Nhóm nội dung | Thông tin người lao động có thể đưa | Ví dụ giả định một ý kiến |
|---|---|---|
| Thời giờ làm việc, làm thêm | Lịch ca thực tế, thời gian đi lại, mùa cao điểm | Ca đêm kết thúc lúc xe buýt chưa chạy, đề nghị quy định về đưa đón hoặc giờ ca phù hợp |
| Tiền lương, các khoản phụ cấp | Cơ cấu thu nhập thực nhận, khoản nào tính đóng bảo hiểm | Nhiều khoản tách khỏi lương, đề nghị làm rõ khoản nào phải tính |
| Bảo hiểm xã hội, thất nghiệp | Lý do thật của quyết định rút hay giữ, khó khăn khi làm thủ tục | Người chuyển việc liên tục bị gián đoạn sổ, đề nghị thủ tục cộng nối đơn giản hơn |
| An toàn, vệ sinh lao động | Điều kiện nắng nóng, hoá chất, tiếng ồn ở chỗ làm | Xưởng không có chỗ nghỉ mát, đề nghị quy định tối thiểu về nghỉ giữa giờ khi nóng |
| Thủ tục, giấy tờ | Bước nào phải xin nghỉ, đi xa, mất nhiều ngày | Đề nghị cho làm thủ tục trực tuyến hoặc qua công đoàn |
Ý kiến tốt luôn có tình huống thật và đề xuất cụ thể. Số liệu như số người cùng ca, số giờ đi lại, nếu có, nên ghi kèm và nói rõ là ước tính hay đã đếm.
Góc nhìn của người sử dụng lao động và tìm điểm chung
Người sử dụng lao động góp ý qua hiệp hội ngành nghề, phòng thương mại và công nghiệp, hoặc gửi trực tiếp. Mối quan tâm của họ thường là chi phí, khả năng thực hiện, thời gian chuyển tiếp, thủ tục hành chính. Những mối quan tâm này cũng được cơ quan soạn thảo xem xét bên cạnh ý kiến của người lao động.
Góp ý của người lao động dễ được tiếp thu hơn khi tính tới khả năng thực hiện. Ví dụ giả định: thay vì chỉ đề nghị một quyền lợi mới, ý kiến kèm theo cách làm từng bước, áp dụng trước cho doanh nghiệp có quy mô lớn, cho thời gian chuẩn bị, sẽ cho người soạn thảo một phương án cân bằng để cân nhắc.
Một điểm nữa: dự thảo lớn về lao động thường quy định thời gian chuyển tiếp và giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết. Nếu ý kiến của bạn là về cách làm cụ thể (biểu mẫu, hồ sơ, thời hạn nộp), nó có thể hợp hơn với giai đoạn soạn văn bản hướng dẫn sau khi luật được thông qua. Khi đó công đoàn và hiệp hội doanh nghiệp lại được hỏi ý kiến một vòng nữa, và bạn có thêm một lần góp tiếng.
Ở nhiều doanh nghiệp, đối thoại tại nơi làm việc là dịp để hai phía cùng nhìn một dự thảo sắp áp dụng và chuẩn bị. Khi hai bên cùng thấy một quy định khó thực hiện, ý kiến chung của doanh nghiệp và công đoàn cơ sở gửi lên có sức nặng riêng.
Khi tranh chấp đang xảy ra: đó là việc khác với góp ý
Góp ý dự thảo không phải cách giải quyết một tranh chấp đang có với công ty, như bị nợ lương, bị cho nghỉ việc, bị từ chối chế độ bảo hiểm. Những việc đó cần đi đúng đường: trao đổi với người sử dụng lao động, nhờ công đoàn, hoà giải viên lao động, khiếu nại hoặc khởi kiện theo thủ tục. Đưa việc riêng vào phiếu góp ý dự thảo vừa không giải quyết được, vừa làm ý kiến về dự thảo bị loãng.
Nếu chưa rõ trường hợp của mình nên đi đường nào, có thể hỏi công đoàn cấp trên, trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh (nếu thuộc diện được trợ giúp), hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu.
Khi trường hợp của bạn cho thấy quy định hiện hành có lỗ hổng, ví dụ thủ tục quá rườm rà khiến nhiều người cùng cảnh bị chậm chế độ, thì sau khi xử lý xong việc riêng, đó là chất liệu tốt để góp ý khi có dự thảo sửa đổi, hoặc kiến nghị sửa quy định đang áp dụng.
Chuẩn bị góp ý trong giờ làm việc bận rộn
Người lao động thường ít thời gian. Những việc nhỏ giúp góp ý mà không mất nhiều công:
- Hỏi tổ trưởng công đoàn bản tóm tắt dự thảo; đọc phần liên quan trong giờ nghỉ.
- Ghi một hai ý trên điện thoại khi gặp tình huống thực tế ở chỗ làm.
- Bàn với đồng nghiệp cùng ca để có ý kiến chung, cử một người viết.
- Nộp qua hộp thư, phiếu của công đoàn hoặc gửi qua cổng góp ý ngoài giờ làm.
- Giữ một bản sao để hỏi lại kết quả ở kỳ sinh hoạt công đoàn sau.
- Nếu sợ ảnh hưởng tới công việc khi ghi tên, gửi qua công đoàn hoặc gửi cá nhân tới cơ quan soạn thảo; ý kiến về dự thảo không cần qua người quản lý trực tiếp.
Mười phút ghi lại một tình huống thật ở chỗ làm, kèm một đề xuất, có giá trị hơn một giờ đọc toàn văn dự thảo mà không viết ra được ý nào. Nếu chỉ có ít thời gian, hãy dành nó cho đúng điều khoản chạm vào công việc hằng ngày của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Không phải đoàn viên công đoàn có góp ý qua công đoàn được không?
Công đoàn cơ sở thường lấy ý kiến người lao động trong doanh nghiệp nói chung, không chỉ đoàn viên, khi có dự thảo về lao động. Nếu không chắc, hỏi ban chấp hành; ngoài ra bạn luôn có thể tự gửi ý kiến cá nhân qua cổng góp ý của cơ quan soạn thảo.
Công ty không có công đoàn thì góp ý ở đâu?
Bạn có thể góp ý qua tổ chức đại diện người lao động tại doanh nghiệp nếu có, qua công đoàn ở địa bàn hoặc khu công nghiệp nếu nơi đó có tổ chức nhận ý kiến, qua hội nghị ở nơi cư trú, đại biểu dân cử, hoặc gửi thẳng cơ quan soạn thảo.
Góp ý dự thảo có bị công ty biết và gây khó dễ không?
Góp ý dự thảo là quyền của công dân và là việc gửi tới cơ quan nhà nước hoặc tổ chức đại diện, không cần qua người quản lý. Nếu lo ngại, gửi cá nhân qua cổng của cơ quan soạn thảo hoặc qua công đoàn cấp trên. Hành vi trù dập vì thực hiện quyền hợp pháp là việc có thể phản ánh, khiếu nại.
Lao động di cư, lao động thời vụ góp ý thế nào?
Người lao động di cư có thể góp ý ở nơi đang làm việc qua công đoàn cơ sở hoặc ở nơi đang tạm trú qua hội nghị khu dân cư, và luôn có thể gửi trực tiếp qua cổng góp ý. Lao động thời vụ nên nêu rõ hoàn cảnh làm việc theo mùa để người soạn thảo hiểu tác động riêng.
Ý kiến của một công nhân có thật sự được xem xét không?
Ý kiến được tổng hợp theo nội dung. Một tình huống cụ thể, có đề xuất rõ ràng, có thể được trích trong báo cáo của công đoàn hoặc được cơ quan soạn thảo cân nhắc. Ý kiến cùng hướng từ nhiều người qua công đoàn cơ sở có sức nặng thêm vì cho thấy vấn đề phổ biến.
Người sử dụng lao động có được góp ý cùng văn bản với công đoàn không?
Hai bên có thể gửi ý kiến chung khi thống nhất về một vấn đề, chẳng hạn một thủ tục khó thực hiện với cả doanh nghiệp và người lao động. Thông thường mỗi bên góp ý qua kênh của mình; văn bản chung là trường hợp ít gặp nhưng có sức nặng khi có.