Người khuyết tật có quyền tham gia góp ý như mọi công dân, và với những chính sách chạm trực tiếp tới mình, ý kiến của họ là nguồn thông tin không thay thế được. Có thể góp ý trực tiếp qua cổng thông tin, hội nghị ở cơ sở, phiếu, hoặc qua các hội của người khuyết tật; khi tài liệu chưa tiếp cận được, bạn có thể đề nghị cơ quan tổ chức cung cấp dạng phù hợp.
Việt Nam là thành viên Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền của người khuyết tật; công ước này yêu cầu các quốc gia tham vấn chặt chẽ với người khuyết tật, thông qua các tổ chức đại diện, khi xây dựng chính sách liên quan. Luật Người khuyết tật cũng ghi nhận quyền tham gia của người khuyết tật. Bài này mô tả rào cản thường gặp, cách đề nghị hỗ trợ và cách góp ý để ý kiến có sức nặng.
Vì sao ý kiến của người khuyết tật cần được nghe riêng
Nhiều quy định trông trung tính nhưng tác động khác hẳn lên người khuyết tật. Một thủ tục chỉ nộp được trên cổng điện tử có thể là thuận tiện với đa số, nhưng là bức tường với người khiếm thị nếu trang không đọc được bằng phần mềm đọc màn hình. Một quy định yêu cầu có mặt trực tiếp có thể bất khả thi với người dùng xe lăn nếu trụ sở không có lối đi phù hợp.
Người soạn thảo thường không có trải nghiệm này, nên dù có thiện chí cũng khó thấy hết. Báo cáo đánh giá tác động có thể nhắc tới người khuyết tật như một nhóm đối tượng, nhưng chỉ người trong cuộc mới chỉ ra được chỗ vướng cụ thể: bước nào, giấy tờ nào, thiết bị nào.
Vì vậy góp ý của người khuyết tật không chỉ quan trọng với những luật dành riêng cho họ, như chính sách trợ cấp hay giáo dục hoà nhập, mà với cả những dự thảo tưởng như không liên quan: giao thông, xây dựng, thủ tục hành chính, ngân hàng số, bầu cử, y tế. Ý kiến kiểu "điều khoản này nên thêm phương án cho người không tự ký được" có thể giúp hàng nghìn người.
Rào cản thường gặp và cách đề nghị hỗ trợ
Mỗi dạng khuyết tật gặp rào cản khác nhau khi tham gia góp ý. Bảng dưới gợi ý những hỗ trợ có thể đề nghị với cơ quan tổ chức lấy ý kiến hoặc với hội.
| Dạng khuyết tật | Rào cản hay gặp | Hỗ trợ có thể đề nghị |
|---|---|---|
| Khiếm thị | Tài liệu là tệp ảnh chụp, phần mềm đọc màn hình không đọc được; ô xác nhận chống máy tự động chỉ có hình | Bản văn bản đọc được bằng máy, bản chữ nổi, bản ghi âm; đường gửi ý kiến bằng thư điện tử |
| Khiếm thính | Hội nghị chỉ nói, không có phiên dịch; video giới thiệu không có phụ đề | Phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu tại hội nghị, phụ đề video, tài liệu viết |
| Khuyết tật vận động | Địa điểm họp có bậc thềm, tầng cao không thang máy; khó viết tay | Họp ở tầng trệt, lối đi phù hợp; nhận ý kiến bằng lời ghi hộ, thư điện tử |
| Khuyết tật trí tuệ, khó khăn nhận thức | Dự thảo dài, câu phức tạp, nhiều thuật ngữ | Bản dễ đọc: câu ngắn, ý chính, có hình minh hoạ; người hỗ trợ giải thích |
| Khuyết tật tâm thần, tâm lý xã hội | Hội nghị đông người gây căng thẳng | Gửi ý kiến bằng văn bản, góp ý qua nhóm nhỏ hoặc qua hội |
Các hỗ trợ này không phải lúc nào cũng sẵn có; nhưng đề nghị cụ thể, gửi sớm, nói rõ cần gì cho hội nghị nào, thường dễ được đáp ứng hơn yêu cầu chung chung.
Đề nghị tài liệu dạng tiếp cận được
Nếu bạn muốn góp ý nhưng không tiếp cận được bản dự thảo đang đăng, có thể làm theo các bước sau.
- Xác định đầu mối. Đọc thông báo lấy ý kiến để biết cơ quan, đơn vị nhận ý kiến; nếu không đọc được thông báo, nhờ người hỗ trợ hoặc hỏi hội.
- Gửi đề nghị ngắn. Qua thư điện tử hoặc văn bản: bạn là ai, dạng khuyết tật (chỉ ở mức cần thiết), muốn góp ý văn bản nào, cần tài liệu dạng gì.
- Đề nghị kênh gửi ý kiến phù hợp. Ví dụ gửi qua thư điện tử thay vì biểu mẫu có mã hình, hoặc gửi bản ghi âm.
- Ghi lại ngày gửi. Nếu thời hạn lấy ý kiến gần hết mà chưa có tài liệu, nêu rõ trong ý kiến rằng bạn đã đề nghị từ ngày nào.
- Song song nhờ hội. Báo cho hội của người khuyết tật ở tỉnh để hội cùng đề nghị hoặc tổ chức buổi giới thiệu dự thảo cho hội viên.
Ví dụ giả định: một người khiếm thị ở Nghệ An muốn góp ý dự thảo về giao dịch điện tử nhưng tệp dự thảo là ảnh chụp. Người đó gửi thư điện tử cho đơn vị nhận ý kiến, đề nghị bản văn bản đọc được, đồng thời báo hội người mù tỉnh. Dù bản phù hợp đến chậm, ý kiến về việc tài liệu không đọc được cũng là một góp ý có giá trị về chính quy trình.
Góp ý qua các hội của người khuyết tật
Hội có tổ chức ở nhiều cấp. Các hội của người khuyết tật, hội người mù, hội người điếc, hội cha mẹ trẻ khuyết tật… có tổ chức ở trung ương và nhiều tỉnh. Hội thường được cơ quan soạn thảo gửi xin ý kiến với dự thảo liên quan.
Hội gom được ý kiến theo dạng khuyết tật. Một văn bản của hội nêu được tác động lên từng nhóm (người khiếm thị, người điếc, người dùng xe lăn), điều mà ý kiến cá nhân khó làm.
Hội có kinh nghiệm diễn đạt. Người làm công tác hội thường quen với thuật ngữ chính sách và có thể giúp chuyển trải nghiệm của hội viên thành đề xuất sửa điều khoản cụ thể.
Hội nhận ý kiến theo nhiều cách. Nhiều hội nhận ý kiến bằng lời qua điện thoại, tin nhắn thoại, video ngôn ngữ ký hiệu hoặc gặp trực tiếp tại nhà, không đòi văn bản. Hỏi chi hội cách nào tiện nhất cho bạn.
Hội viên vẫn nên kể chuyện của mình. Văn bản của hội mạnh nhất khi có câu chuyện thật của hội viên. Kể cho chi hội tình huống bạn gặp, nêu rõ có muốn giấu tên hay không.
Không là hội viên vẫn góp ý được. Bạn có thể tự gửi ý kiến cá nhân qua mọi kênh như người dân khác; tham gia hội chỉ là thêm một đường.
Viết góp ý từ góc tiếp cận
Ý kiến có sức nặng nhất thường đi theo khung: điều khoản nào, ai bị ảnh hưởng, ảnh hưởng thế nào trong thực tế, và cách sửa. Với góc tiếp cận, phần cách sửa thường là thêm một phương án thay thế chứ không bỏ quy định: cho phép nộp qua người đại diện, cho phép ký bằng hình thức khác, yêu cầu tài liệu công bố ở dạng đọc được bằng máy, yêu cầu địa điểm tiếp nhận có lối đi phù hợp.
Một khái niệm hữu ích là "điều chỉnh hợp lý": thay đổi, điều chỉnh cần thiết và phù hợp để người khuyết tật thực hiện được quyền như người khác, mà không tạo gánh nặng quá mức. Khi góp ý, đề xuất một điều chỉnh cụ thể, khả thi sẽ dễ được tiếp thu hơn đề xuất đòi thay đổi toàn bộ.
Nên tránh viết theo cách chỉ trích chung cơ quan hay cá nhân; hãy chỉ ra đúng chỗ vướng và đúng cách gỡ. Một đoạn ngắn kiểu ví dụ giả định "Khoản 3 yêu cầu chữ ký tay trên bản giấy. Người không tự ký được do khuyết tật tay sẽ không thực hiện được. Đề xuất bổ sung: cho phép điểm chỉ hoặc ký thay có người làm chứng theo quy định" cho người soạn thảo đủ thông tin để sửa.
Lời khuyên cho người thân, người hỗ trợ
Người khuyết tật nhiều khi cần một người hỗ trợ để đọc, ghi, đi lại. Vai trò này quan trọng nhưng cần đúng mực:
- Hỏi trước người khuyết tật muốn được hỗ trợ thế nào; mỗi người có thói quen và nhu cầu riêng, đừng mặc định.
- Hỗ trợ để người khuyết tật tự nói ý kiến của mình, không nói thay theo ý người hỗ trợ.
- Đọc tài liệu với tốc độ và cách diễn đạt phù hợp, dừng lại khi được yêu cầu, không bỏ bớt phần khó.
- Khi ghi hộ, đọc lại toàn bộ để người khuyết tật xác nhận trước khi gửi.
- Tôn trọng quyền riêng tư: chỉ nêu thông tin về khuyết tật ở mức cần thiết cho ý kiến.
- Nếu tại hội nghị không có hỗ trợ phù hợp, giúp người khuyết tật đề nghị với ban tổ chức một cách lịch sự, cụ thể.
- Ghi lại các rào cản đã gặp trong quá trình góp ý; chính những rào cản đó là một góp ý có giá trị về quy trình lấy ý kiến.
Khi quyền lợi bị ảnh hưởng ngay, không chỉ là góp ý
Góp ý dự thảo là việc cho tương lai: làm cho quy định sắp ban hành tốt hơn. Nếu bạn đang bị từ chối một quyền lợi theo quy định hiện hành, ví dụ bị từ chối trợ cấp, bị phân biệt đối xử khi tuyển dụng, bị từ chối hỗ trợ khi làm thủ tục, thì đó là chuyện cần giải quyết theo đường khác: hỏi lại cơ quan đã ra quyết định, khiếu nại, hoặc nhờ trợ giúp pháp lý.
Người khuyết tật thuộc nhóm có thể được trợ giúp pháp lý miễn phí theo pháp luật về trợ giúp pháp lý; điều kiện cụ thể nên hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh. Với tình huống phức tạp, bạn cũng có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng bước đầu trước khi làm thủ tục.
Hai việc có thể làm song song: giải quyết trường hợp của mình theo đúng thủ tục, và nếu thấy nguyên nhân nằm ở quy định chưa phù hợp, gửi góp ý khi có dự thảo sửa đổi hoặc kiến nghị sửa quy định đang áp dụng qua kênh phản ánh, kiến nghị.
Câu hỏi thường gặp
Người khuyết tật góp ý có cần qua hội không?
Không bắt buộc. Người khuyết tật có thể tự gửi ý kiến qua cổng góp ý, hội nghị ở thôn, phiếu, đại biểu dân cử như mọi người dân. Hội là một kênh bổ sung, giúp ý kiến được gom theo nhóm và có người hỗ trợ diễn đạt.
Cơ quan soạn thảo có bắt buộc cung cấp tài liệu chữ nổi hoặc phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu không?
Pháp luật về người khuyết tật và về tiếp cận thông tin đặt ra nguyên tắc bảo đảm người khuyết tật tiếp cận thông tin, nhưng hình thức hỗ trợ cụ thể cho từng đợt lấy ý kiến không phải lúc nào cũng có. Đề nghị cụ thể, sớm, qua văn bản và qua hội là cách thực tế nhất.
Ý kiến bằng ngôn ngữ ký hiệu được ghi nhận thế nào?
Tại hội nghị có phiên dịch, ý kiến được phiên dịch và thư ký ghi vào biên bản như ý kiến khác. Nếu không có phiên dịch tại chỗ, bạn có thể gửi ý kiến bằng văn bản, hoặc nhờ hội người điếc hỗ trợ chuyển thành văn bản gửi đi.
Góp ý về việc cổng thông tin không trợ năng có được tính không?
Có. Đó là góp ý về quy trình lấy ý kiến và về khả năng tiếp cận dịch vụ công. Bạn có thể nêu trong ý kiến gửi kèm, hoặc gửi riêng cho đơn vị quản lý cổng, mô tả cụ thể chỗ không dùng được và thiết bị, phần mềm bạn đang dùng.
Cha mẹ trẻ khuyết tật có góp ý thay con được không?
Cha mẹ có thể gửi ý kiến của mình về những quy định ảnh hưởng tới con, như giáo dục hoà nhập, y tế, trợ cấp. Nên nói rõ ý kiến là của cha mẹ, kể tình huống cụ thể của gia đình, và khi phù hợp với khả năng của trẻ, hỏi cả ý kiến của trẻ.
Nêu dạng khuyết tật trong góp ý có rủi ro gì không?
Thông tin về sức khoẻ, khuyết tật là thông tin cá nhân nhạy cảm. Chỉ nêu ở mức cần thiết để người đọc hiểu tác động, không cần nêu chẩn đoán y khoa chi tiết. Nếu ý kiến có thể được công bố, cân nhắc gửi qua hội hoặc đề nghị không công khai tên.