Báo chí là một kênh để ý kiến của người dân về dự thảo được nhiều người biết tới, nhưng một bài báo hay một bình luận trên mạng xã hội không thay thế việc gửi ý kiến chính thức tới cơ quan soạn thảo. Muốn ý kiến chắc chắn đi vào báo cáo tổng hợp, bạn vẫn cần gửi qua cổng góp ý, đại biểu hoặc tổ chức; báo chí và mạng xã hội là kênh bổ sung để nêu vấn đề rộng rãi.
Trong các đợt lấy ý kiến lớn, nhiều toà soạn mở chuyên mục, diễn đàn để bạn đọc góp ý, và cơ quan soạn thảo cũng theo dõi dư luận trên báo chí. Bài này mô tả các cách góp ý qua báo chí, cách viết thư bạn đọc, giới hạn pháp lý khi phát biểu trên mạng, và cách nhận ra thông tin sai về dự thảo.
Báo chí đóng góp gì trong một đợt lấy ý kiến
Vai trò dễ thấy nhất là phổ biến: nhiều người chỉ biết có một dự thảo đang lấy ý kiến qua một bản tin truyền hình hay một bài báo. Báo chí tóm lược điểm mới, giải thích thuật ngữ, phỏng vấn người soạn thảo, chuyên gia và người chịu tác động. Khi đọc bài báo, bạn có thêm góc nhìn trước khi đọc bản gốc.
Cũng cần đọc bài báo với con mắt tỉnh táo. Một bài tóm lược phải chọn lọc, nên có thể bỏ qua những điều khoản không gây chú ý nhưng lại ảnh hưởng tới bạn. Tít bài thường nhấn vào điểm gây tranh luận nhất. Vì vậy bài báo là cửa vào, còn ý kiến của bạn nên dựa trên bản dự thảo gốc mà bạn tự đọc.
Vai trò thứ hai là mở diễn đàn. Trong các đợt lấy ý kiến rộng rãi, nhiều báo mở chuyên mục góp ý dự thảo, đăng thư bạn đọc, tổ chức toạ đàm. Một số toà soạn tổng hợp ý kiến bạn đọc và gửi tới cơ quan soạn thảo; cách làm cụ thể tuỳ từng toà soạn, nên nếu bạn muốn ý kiến được chuyển đi, hỏi rõ khi gửi bài.
Vai trò thứ ba là phản ánh tình huống thực tế. Một phóng sự về chợ quê, về xưởng nhỏ, về khu nhà trọ có thể cho người soạn thảo thấy điều mà số liệu chưa cho thấy. Nếu bạn có câu chuyện liên quan tới dự thảo, cung cấp cho phóng viên là một cách góp tiếng; nhưng nội dung bài báo thuộc quyền biên tập của toà soạn, không phải của bạn.
Kênh nào được tính là góp ý chính thức
Bảng phân biệt các kênh truyền thông với kênh góp ý chính thức. Điểm mấu chốt là ý kiến có đến tay đầu mối tổng hợp của cơ quan soạn thảo hay không.
| Kênh | Có vào báo cáo tổng hợp của cơ quan soạn thảo không | Nên dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Cổng góp ý của cơ quan soạn thảo | Có, đây là kênh chính | Gửi ý kiến cụ thể vào điều khoản |
| Thư bạn đọc đăng trên chuyên mục góp ý của báo | Tuỳ toà soạn có tổng hợp, chuyển đi hay không | Đưa vấn đề ra công luận, kèm gửi chính thức |
| Trả lời phỏng vấn, cung cấp câu chuyện cho phóng viên | Gián tiếp, qua việc cơ quan soạn thảo theo dõi báo chí | Minh hoạ tác động thực tế |
| Bình luận dưới bài báo, bài đăng mạng xã hội | Thường không | Trao đổi, tìm người cùng quan tâm |
| Nhóm, trang trên mạng xã hội của cơ quan nhà nước | Chỉ khi cơ quan thông báo nhận góp ý qua đó | Đọc thông báo, hỏi đường gửi chính thức |
Nếu bạn đã viết một bài kỹ trên mạng xã hội, việc nên làm là gửi đúng nội dung đó qua cổng góp ý. Không mất thêm công viết, nhưng ý kiến chắc chắn được ghi nhận.
Gửi bài, thư bạn đọc cho toà soạn
Nếu bạn muốn ý kiến xuất hiện trên một tờ báo, các bước dưới đây giúp bài có cơ hội được đăng.
- Chọn đúng chuyên mục. Đọc vài số gần đây để biết báo có chuyên mục góp ý dự thảo, diễn đàn bạn đọc hay không; mỗi chuyên mục có độ dài và giọng khác nhau.
- Viết ngắn, một ý chính. Thư bạn đọc hiệu quả thường vài trăm chữ, tập trung vào một vấn đề, có một câu chuyện thật và một đề xuất.
- Nêu rõ bạn là ai. Họ tên, nơi ở, nghề nghiệp giúp toà soạn đánh giá bối cảnh; có thể đề nghị chỉ đăng tên viết tắt nhưng toà soạn vẫn cần thông tin thật để liên hệ.
- Dẫn đúng bản dự thảo. Ghi tên dự thảo và điều khoản; nếu trích, trích đúng câu chữ của bản đang lấy ý kiến.
- Gửi theo đường toà soạn công bố. Thường là hộp thư điện tử của ban biên tập hoặc chuyên mục; ghi tiêu đề rõ ràng.
- Chấp nhận biên tập. Toà soạn có quyền rút gọn, đặt tít, không đăng. Bài không được đăng không có nghĩa ý kiến sai; nó vẫn có thể gửi qua kênh chính thức.
Giới hạn pháp lý khi phát biểu về dự thảo trên mạng
Quyền góp ý được bảo vệ. Hiến pháp ghi nhận quyền tự do ngôn luận, quyền được thông tin, quyền tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước. Góp ý vào nội dung một dự thảo là thực hiện các quyền đó.
Nói về văn bản, không công kích con người. Phê bình một điều khoản khác với xúc phạm danh dự của cá nhân. Pháp luật bảo vệ danh dự, nhân phẩm của mọi người; nội dung xúc phạm, vu khống có thể bị xử lý dù được viết trong bối cảnh góp ý.
Không đưa tin sai sự thật. Viết rằng dự thảo có điều mà thực tế không có, hoặc dựng "văn bản" giả, là đưa thông tin sai và có thể bị xử lý theo pháp luật về an ninh mạng, báo chí. Trích dẫn đúng bản gốc là cách tự bảo vệ đơn giản nhất.
Tôn trọng thông tin riêng. Khi kể ví dụ, không nêu tên, địa chỉ, hình ảnh của người khác khi chưa được đồng ý. Dùng ví dụ giả định hoặc ẩn danh.
Ghi nguồn khi dẫn số liệu. Nếu bài góp ý dùng số liệu, nói rõ số đó lấy từ đâu (báo cáo đánh giá tác động trong hồ sơ dự thảo, niên giám thống kê, khảo sát của hội) hoặc ghi là ước tính của riêng bạn. Số liệu không rõ nguồn dễ khiến cả bài mất uy tín và dễ bị hiểu là thông tin sai.
Kêu gọi đúng mực. Rủ người khác đọc dự thảo và gửi góp ý là việc bình thường. Kêu gọi hành vi vi phạm pháp luật thì không còn là góp ý.
Nhận ra thông tin sai về dự thảo trên mạng
Mỗi đợt lấy ý kiến về văn bản được quan tâm thường kèm theo những bài đăng gây hiểu lầm: chụp một điều khoản của bản cũ rồi nói là bản mới, nói dự thảo "đã thông qua" khi còn đang lấy ý kiến, cắt một câu khỏi ngữ cảnh. Cách kiểm tra nhanh là mở bản dự thảo trên cổng thông tin điện tử của cơ quan soạn thảo hoặc của Quốc hội, tìm đúng điều được nhắc, đọc cả điều đó.
Ba câu hỏi để tự kiểm: văn bản đang ở giai đoạn nào (dự thảo, đã thông qua, đã có hiệu lực); bản đang được nhắc là bản ngày nào; câu được trích có nằm trong một điều có ngoại lệ, điều kiện nào không. Phần lớn hiểu lầm tan ngay ở câu hỏi đầu tiên.
Khi thấy thông tin sai, cách đúng mực là không chia sẻ tiếp, và nếu muốn thì bình luận dẫn lại bản gốc một cách bình tĩnh. Cách phân biệt dự thảo với quy định đã có hiệu lực được trang viết kỹ ở chuyên mục riêng; ở đây chỉ cần nhớ dự thảo chưa có giá trị áp dụng.
Toạ đàm, hội thảo do báo chí tổ chức
Trong các đợt lấy ý kiến về văn bản lớn, một số toà soạn tổ chức toạ đàm, hội thảo trực tiếp hoặc trực tuyến, mời đại diện cơ quan soạn thảo, chuyên gia, doanh nghiệp và người dân chịu tác động. Đây là dịp hiếm hoi người dân được nghe trực tiếp người soạn thảo giải thích lý do của một điều khoản, và đặt câu hỏi.
Nếu được mời hoặc đăng ký dự, chuẩn bị như một buổi tiếp xúc cử tri: chọn một hai điều khoản, chuẩn bị ví dụ thực tế, viết ý kiến ra giấy để gửi ban tổ chức. Câu hỏi ngắn, cụ thể thường được trả lời; câu hỏi chung chung dễ bị gộp hoặc bỏ qua vì thời gian có hạn.
Nội dung toạ đàm thường được đăng lại trên báo. Đọc bản tường thuật giúp bạn biết những vấn đề nào đang được nhiều bên quan tâm, cơ quan soạn thảo đã giải thích ra sao, và còn khoảng trống nào để góp ý thêm qua kênh chính thức. Lưu ý rằng ý kiến phát biểu ở toạ đàm do báo tổ chức chưa chắc được chuyển thành văn bản tới cơ quan soạn thảo; nếu ý kiến quan trọng, bạn vẫn nên tự gửi.
Khi nào nên dùng kênh báo chí
Không phải ý kiến nào cũng cần lên báo. Kênh báo chí hợp nhất trong những trường hợp sau:
- Vấn đề ảnh hưởng tới nhiều người nhưng ít ai biết dự thảo đang lấy ý kiến, cần được nhiều người cùng chú ý.
- Bạn có một câu chuyện thực tế minh hoạ rõ tác động, mà bản đánh giá tác động của dự thảo có thể chưa nhắc tới.
- Một nhóm nghề không có tổ chức đại diện, cần tiếng nói được nghe ở diện rộng.
- Bạn có chuyên môn và muốn giải thích một điều khoản phức tạp cho đông đảo người đọc.
- Không hợp khi: ý kiến chỉ là sửa câu chữ kỹ thuật (gửi thẳng cơ quan soạn thảo nhanh hơn), hoặc khi vấn đề là khiếu nại riêng một quyết định cá biệt (cần đi đúng thủ tục khiếu nại).
Dù chọn báo chí, nhớ rằng thời hạn lấy ý kiến vẫn tính theo thông báo của cơ quan soạn thảo. Một bài báo đăng sau khi hết hạn có thể vẫn có ích cho giai đoạn thẩm tra, nhưng bản góp ý chính thức nên gửi trong hạn.
Câu hỏi thường gặp
Bình luận dưới bài báo về dự thảo có được cơ quan soạn thảo đọc không?
Có thể có người theo dõi, nhưng bình luận không phải kênh nhận góp ý chính thức và thường không được tổng hợp vào báo cáo. Nếu ý kiến của bạn quan trọng, chép nội dung đó và gửi qua cổng góp ý của cơ quan soạn thảo.
Toà soạn có chuyển thư bạn đọc tới cơ quan soạn thảo không?
Tuỳ toà soạn và tuỳ đợt lấy ý kiến. Một số báo tổng hợp ý kiến bạn đọc gửi đi, một số chỉ đăng. Khi gửi thư, hỏi rõ hoặc ghi đề nghị chuyển tiếp; đồng thời tự gửi bản chính thức để chắc chắn.
Có thể góp ý ẩn danh qua báo chí không?
Toà soạn có thể đăng ý kiến với tên viết tắt hoặc không ghi tên theo đề nghị của bạn, nhưng thường vẫn cần biết thông tin thật để xác minh. Nếu muốn ẩn danh hoàn toàn, nói rõ với toà soạn trước khi gửi và hiểu rằng bài có thể không được đăng.
Chia sẻ lại bài viết về dự thảo có rủi ro gì không?
Chia sẻ thông tin đúng là việc bình thường. Rủi ro nằm ở việc chia sẻ thông tin sai, nội dung xúc phạm người khác, hoặc tài liệu giả. Trước khi chia sẻ, kiểm tra bài viết dẫn đúng bản dự thảo và không công kích cá nhân.
Nhóm trên mạng xã hội có gửi góp ý tập thể được không?
Được, nếu các thành viên thống nhất nội dung và có người đứng ra gửi văn bản chính thức kèm danh sách người tham gia, nơi ở. Văn bản như vậy được ghi nhận như ý kiến của một nhóm cá nhân, có giá trị hơn việc mỗi người bình luận rời rạc trên mạng.
Phóng viên hỏi ý kiến về dự thảo thì nên chuẩn bị gì?
Đọc lại điều khoản liên quan, chuẩn bị một hai ý chính kèm ví dụ thực tế, và nói rõ bạn có muốn nêu tên hay không. Chỉ nói những gì bạn biết chắc; câu nào chưa chắc thì nói là chưa chắc, tránh đoán nội dung dự thảo.